Economie

Onverantwoord

‘Onverantwoord en buiten proporties.’ Dat is volgens de werkgevers van de VNO de looneis van 2,5 procent van de werknemers van de FNV. ‘Het is bij de FNV blijkbaar niet doorgedrongen dat we in een crisis zitten.’ Deze reactie is onderdeel van het gebruikelijke toneelspel tussen werkgevers en werknemers in aanloop van de loononderhandelingen. Want onverantwoord zijn de Nederlandse vakbonden allerminst. Integendeel.

De looneis is nauwelijks genoeg om de koopkracht overeind te houden. Bovendien, de looneis wordt nooit het onderhandelingsresultaat. Werkgevers zijn met deze eis bijna al verzekerd van het gegeven dat de lonen minder snel zullen stijgen dan de consumentenprijzen. Werknemers zijn wel degelijk doordrongen van de crisis. Dit is af te leiden uit onlangs door Eurostat gepubliceerde cijfers voor alle landen in de Europese Unie, behalve Griekenland. Het is juist opvallend dat de loonkosten per uur in Nederland sinds de val van Lehman Brothers, sinds het derde kwartaal van 2009, het minst zijn gestegen in de eurozone, op landen als Portugal en Spanje na. Crisis? Zeker, maar het is hier toch lang niet zo erg als daar?

De uiterst bescheiden loonstijging illustreert dat de Nederlandse arbeidsmarkt Amerikaans flexibel is. De wet van vraag en aanbod is in Nederland onverbiddelijk: bij economische tegenslag blijven de lonen achter bij de prijzen, worden tijdelijke contracten niet verlengd, worden uitzendkrachten bedankt en worden de tarieven van zzp’ers gehalveerd. Desondanks wordt ontslagbescherming nog steeds als een groot, ernstig probleem naar voren geschoven. Dat is het niet, tenminste niet voor de flexibiliteit van de gehele Nederlandse arbeidsmarkt. Dat is het wel, door de groteske ongelijkheid tussen werkenden. Er is een wirwar van regelingen en routes waarbij de ene werkende er bekaaid van af komt en de andere werkende een goudgerand vertrek kent.

Het is niet een onverantwoorde maar juist een verzwakte want verdeelde vakbond die ons zorgen zou moeten baren. De onderlinge verdeeldheid is naar de oppervlakte gekomen in de onderhandelingen over een hogere pensioenleeftijd. Gestaalde kaders hebben zich achter de SP-banier ‘65 blijft 65’ opgesteld en daarmee de vakbond FNV uiteen getrokken, terwijl de SP zelf ten langen leste de banier heeft laten vallen en in het verkiezingsprogramma toch voor een hogere pensioenleeftijd heeft gekozen. Het mes van Emile Roemer in de rug van Agnes Jongerius. Door die verdeeldheid is de FNV buitenspel komen te staan.

Vergeten lijkt het aloude idee van eendracht maakt macht. Dat kan grote gevolgen hebben. In het begin van de jaren tachtig heeft Ronald Reagan dertienduizend verkeersleiders laten ontslaan en hun vakbond de facto ontbonden, en is Margaret Thatcher met ‘the enemy within’ Arthur Scargill een harde strijd aangegaan. In die landen is de macht van vakbonden gebroken. En juist daar zijn de verschillen tussen arm en rijk en tussen laag- en hooggeschoold enorm toegenomen. De inkomens van de werkende klasse zijn er nauwelijks op vooruit gegaan en de winsten door de economische groei zijn aan een kleine bovenklasse toegevallen.

Het gaat te ver om deze ontwikkeling alleen aan gebroken vakbonden toe te schrijven, maar het is onmiskenbaar dat vakbonden inkomensverschillen beperken. En die beperkte inkomensverschillen gaan juist samen met economische groei, zoals de ervaringen in Scandinavische landen laten zien en waarvan ook Nederland een voorbeeld is. In het begin van de jaren tachtig sloten werkgevers en werknemers het akkoord van Wassenaar. Dat is een voorbode gebleken voor een latere periode van economische groei. Nederland heeft in de jaren daarna gestaag maar zeker de structurele werkloosheid teruggedrongen, de participatie omhoog geschroefd en per saldo economische groei aangejaagd. Een sociale agenda waarvoor FNV-voorzitter Ton Heerts pleit is zo bekeken een voorwaarde om sterker uit de crisis te komen, zoals VVD-leider Mark Rutte graag wil.

Natuurlijk moet de FNV vernieuwen. Zo wordt nog steeds vastgehouden aan pensioenregelingen waarin perverse overdrachten van arm naar rijk plaatsvinden en waarin het individu zelfs geen beperkte keuzevrijheid en verantwoordelijkheid heeft, ondanks het toenemende gemor hierover. Zo is er nog steeds verzet tegen een hogere pensioenleeftijd. De vakbond moet vernieuwen om zichzelf niet buitenspel te plaatsen.

Maar het is onverantwoord als de vakbond buitenspel wordt gezet. Dat maakt deze formatie extra lastig. De formatie moet niet alleen het gat dichten tussen de rechtse VVD en de linkse PvdA, maar ook tussen werkgevers, werknemers en politiek. Het deelakkoord zorgt ervoor dat de splijtzwam van een hogere pensioenleeftijd de vakbond FNV passeert. Maar het uiteindelijke akkoord moet deze bond weer aan tafel brengen, bijvoorbeeld over ontslagbescherming. Een extra lastige formatie mag extra tijd kosten.