FILM

Onvermijdelijke corruptie

La Notte

De openingsshot van La Notte, Michelangelo Antonioni’s meesterwerk over vervreemding, toont een stad vanuit het perspectief van iemand die in een lift staat die naar beneden zakt. Gebouwen, wegen en spoorlijnen komen langzaam in beeld, maar er is geen teken van leven, zodat stagnatie het overheersende gevoel is. Ook in de slotscène is stilstand een centraal motief. Deze speelt zich af in een park waarin behalve de hoofdpersonages niemand tussen de bomen en op de gazons te zien is. Zowel begin als einde laten een dodelijke leegte zien die een visuele representatie van de mentale staat van de personages creëert. Vorm is alles, inhoud is niets, omdat datgene wat inhoud zou moeten geven - liefde - onmogelijk is geworden.
Jeanne Moreau, in de rol van Lidia, zegt het zelf halverwege de film: ‘De liefde is weg; er is slechts medelijden over.’ Marcello Mastroianni, in de rol van Giovanni, legt even daarvoor zijn vinger op de zere plek: 'Ik heb geen inspiratie meer, maar slechts herinneringen.’
Wat ze dan hebben gehad, deze beeldschone vrouw en de charmante, aantrekkelijke schrijver, laat Antonioni nooit zien. Dat is een meesterzet, want de kijker kan het zelf makkelijk invullen. Ze passen zo uitstekend bij elkaar, Moreau en Mastroianni. Natuurlijk waren ze verliefd!
De pijnlijke, onvermijdelijke corruptie van die vanzelfsprekende liefde is vanaf de eerste scène evident: de hoofdrolspelers bezoeken een ziekenhuis waar een vriend op sterven ligt. Antonioni zet hiermee 'eindigheid’ als thema in het menselijk bestaan neer. Vervolgens beeldt hij nog een centraal motief uit, namelijk begeerte als vorm van waanzin. Giovanni wordt in de gang van het ziekenhuis overvallen door een beeldschone, uitdagende vrouw die hem haar kamer intrekt en wulps aangeeft dat ze seks met hem wil. Giovanni gaat erin mee, althans totdat verplegers naar binnen rennen en de gekke vrouw onder controle brengen.
Op haar beurt zoekt Lidia de stad (Milaan) op om uiting proberen te geven aan haar onbeantwoorde verlangen naar liefde. Ze dwaalt door de straten waarin alleen industrieel verval te zien is. De chaos om haar heen heeft een ironische betekenis, want bij haar overheerst juist controle. Althans zo lijkt het. Antonioni laat de kijker hier vraagtekens bij zetten door Moreau langs grote, lege oppervlakten te laten lopen, bijvoorbeeld een licht geschilderde muur die het pijnlijke formalisme in haar leven suggereert.
Niemand heeft schuld aan deze tragedie. Het is nu eenmaal zo: de liefde wordt door tijd overwoekerd, als een door gras overgroeide tramlijn waar Mastroianni vertwijfeld naar staart.
In La Notte (1961) is zelfs erotiek begrensd door vorm. Dat blijkt beeldschoon in een scène waarin Giovanni en Lidia in een nachtclub met strakke gezichten naar een artistieke striptease zitten te kijken die allesbehalve opwindend is. Tijdens het ontkleden brengt een vrouw haar gespierde lichaam in allerlei extreme posities. Soepel gaat het niet; bij iedere beweging moet zij duidelijk veel kracht gebruiken om een effect te creëren. Maar het effect is niet opwinding, het is vervreemding. En verdriet.
De tragedie is compleet als Lidia aan Giovanni in het park een liefdesbrief voorleest die hij zelf heeft geschreven, maar zich niet meer kan herinneren. En toch, juist in het park gebeurt er iets tussen Moreau en Mastroianni dat betekenis heeft. En Antonioni’s hantering van mise-en-scène in deze gebeurtenis is bepalend voor de hele film. Het geheim zit ’m in de compositie…
La Notte was het middendeel van de in zwart-wit gedraaide trilogie over vervreemding die Antonioni begin jaren zestig maakte, met L'avventura en L'eclisse als respectievelijk het eerste en derde deel. La Notte heeft qua vormgeving niets aan kracht ingeboet en lijkt thematisch zelfs meer relevant dan ooit. Dat de film nu weer draait, is een feest.

La Notte, Michelangelo Antonioni. Nu te zien in Amsterdam (EYE Film Instituut/Filmmuseum), Den Haag (Filmhuis Den Haag), Utrecht (’t Hoogt) en Groningen (Forum Images). Binnenkort ook in de rest van het land