Kunst - Hacking Habitat

Onvermoeibare stemmen

‘Hoe lang zit jij nog vast?’ Dat is de vraag die kunstmanifestatie Hacking Habitat in de weken voorafgaand aan de opening in advertenties en banners verspreidde, zo’n vraag waarbij de moed je bij voorbaat in de schoenen zakt.

Medium paul 20segers 20  20walking 20the 20dog

Maar tachtig kunstenaars exposeren daadwerkelijk in de gevangenis aan het Wolvenplein in Utrecht in een tentoonstelling over mens en technologie, medemenselijkheid en schaduweconomie. Het plezierjacht van Franco is aanwezig, door kunstenaar Fernando Sánchez Castillo verpulverd tot veertig blokken schroot. Een robot van Paul Segers danst op een podium op het nummer Walking the Dog. Het is een replica van lenige terreinrobot Big Dog, ontwikkeld voor oorlogsgebied. Beide zijn gehackt – onschadelijk gemaakt of juist vers geactiveerd.

De omgeving van de tentoonstelling is nogal dwingend. De stenen traptreden zijn afgesleten door decennia aan voeten tot aan de sluiting van de gevangenis in 2014. In bijna elke cel is de spiegel kapotgeslagen, dat wil zeggen, het glas ingedeukt want iets breken kan hier niet. Sadistische lachspiegels werden het. In de cellen waar een videokunstwerk wordt vertoond, nemen bezoekers plaats op het kleine wc’tje en leunen achterover.

Maar Hacking Habitat begon eigenlijk al voor de gevangenis, op verschillende plekken in de stad met een ‘bedelende gettoblaster’, een verankerd apparaat met een schoteltje kleingeld dat zingt en smeekt om een bijdrage (Songs for Piketty). Waarom klinkt een stem opgesloten in een kastje toch indrukwekkender dan die van een echte bedelaar? Binnen in de gevangenis gaan zulke onvermoeibare stemmen door. In een soort bezemkast laat Daya Cahen schuldbekentenissen uit het Joegoslavië-tribunaal horen, maar nu uitgesproken door vijf vrouwenstemmen. Hoe pathetisch klinken hun verklaringen dan, ‘Ik heb medelijden met alle slachtoffers maar ik kon er niets aan doen’.

Susan Hillers Songbook, het kunstwerk dat zij maakte voor Documenta 12, staat uitdagend opgesteld in een grote ruimte met zicht op de luchtplaats van de gevangenis. Een kleurige jukebox is gevuld met honderd strijdliederen, van Bing Crosby tot Christina Aguilera Lil’Kim, en de songteksten staan op de muur. Dollar Day over orkaan Katrina gaat zo: And if you poor you black/ I laugh a laugh they won’t give when you ask/ You better off on crack/ Dead or in jail, or with a gun in Iraq.

Het zijn sterke kunstwerken waarin grote woorden (‘het systeem’) onderuit worden gehaald door een persoonlijke invulling in verder toch ook een draak van een tentoonstelling, wat betreft omvang en toon. Dat hacking verder gaat dan een elektronisch kluwen is goed gekozen, maar wat doet bijvoorbeeld de jonge Hitler hier geleund tegen een muur, een nieuwe levensechte sculptuur van Roy Villevoye? Volgens het tekstbordje ligt met zijn dakloze bestaan na de afwijzing voor de kunstacademie de toekomst van de geschiedenis nog open – ‘Wat gebeurt er met mensen als ze de controle over hun leven verliezen?’

Hoe lang ik nog vastzit? De gelegenheid om selfies te maken in een celspiegel was niet te weerstaan, maar mijn hoofd bleef niet bewaard in de butsen van het glas. Dat was een geruststelling.

Hacking Habitat, t/m 6 juni in Gevangenis Wolvenplein, Utrecht. hackinghabitat.com


Beeld: Paul Segers, Walking the Dog, 2016 (Hacking Habitat)