Onversneden surrealistisch angehauchte zinloosheid beeldende kunst

Hoe plaats ik een witte kubus zo goed mogelijk in een smetteloze ruimte? Zal ik, nadat ik die horizontale blauwe lijn heb geschilderd, het schilderij afmaken met een grote rode stip of juist een heel subtiel lila vierkantje rechts onderin? Hoe maak ik een apparaat dat een hoge pieptoon, een plof en een knal laat horen, terwijl tegelijkertijd een bloempot waarin een plastic handschoen is gepland rondjes draait en een rood beschilderde lamp op willekeurige momenten aan en uit gaat?

Men werpt een zinloos probleem op en probeert het vervolgens zo goed mogelijk op te lossen. In de volksmond heet dit het Creatieve Proces. Het zinloze karakter is een essentieel element voor de beleving van kunst. Niet alles wat zinloos is, kan direct kunst worden genoemd, maar omgekeerd is het bijna een stelregel dat alle goede kunst zinloos is.
Een nuttig blauw verkeersbord is niet meer dan dat, en zal slechts weinig mensen kunnen ontroeren. Een zinloos blauw schilderij van exact dezelfde afmetingen als dat verkeersbord moet, indien het door een getalenteerde kunstenaar is gemaakt, wel tot het opwekken van ontroering in staat worden geacht.
De reden waarom wij van kunst en kunstenaars houden of er juist een hekel aan hebben, ligt verborgen in het feit dat zij zich tot in het extreme met deze Zinloze Problemen bezighouden. En laat hierover geen misverstand bestaan: kunst moet zinloos zijn opdat het dezelfde taal kan spreken als de zinloosheid van het leven die het probeert te bestrijden.
Xavier van Wersch studeerde aan het conservatorium van Den Haag. Hij is audiokunstenaar en maakt kinetische objecten wier enige doel lijkt geluid voort te brengen. Ze zien er niet uit en zitten met plakband, ijzerdraad en touwtjes aan elkaar. Een voorbeeld: bovenop de draaischijf van een oude pick-up zit een latje bevestigd. Het latje zet een tandwiel in beweging waaraan twee hamertjes zitten die, indien het apparaat wordt aangezet, de toetsen van een kleine rode kinderpiano aanslaan. Een oude radiolamp ernaast gaat op het ritme van de aanslag aan en uit. De objecten knorren, piepen en knallen. Het draait en het beweegt dat het een aard heeft en nergens is er een reden te ontdekken voor deze actie, anders dan de actie zelf. Het is absoluut zinloze kunst.
De objecten zijn onderdeel van een grote installatie, 220 volt netwerk, waarvan het centrale element een aanslaggevoelige tegelvloer is. De tegelvloer kun je zien als een vrolijk verward brein dat, indien geactiveerd, de spastische reflexen van de instrumenten veroorzaakt. Wandelend door de expositie begrijp je opeens weer waarom kunst waardevol kan zijn. Hier is geen sprake van ‘maatschappelijke relevantie’ of een prominente kunsthistorische context. Dit is onversneden surrealistisch angehauchte zinloosheid. Xavier verzet de zinnen en toont op aanstekelijke wijze privilege en plicht van de kunstenaar.
Parel, de nieuwe expositieruimte in Amsterdam, doet haar naam met deze eerste expositie, waar ook een mooi werk te zien is van Hans Klaverdijk, eer aan. En organisatoren Bas van Doorn (van voorheen Galerie Ga) en Bing Ie hebben een ambitieus programma in hun hoofd voor de twee jaar dat de ruimte hen ter beschikking staat. Maar als de volgende exposities hetzelfde karakter hebben als deze eersteling, zijn die twee jaar veel te kort.

  • In verband met de huidige tentoonstelling organiseert Parel twee lezingen. Fluxus-kunstenaar en collectioneur Harry Ruhé en tijdschriftenmaker en vormgever Jop van Bennekom zullen spreken over hun affiniteit met kunstenaarsedities en tijdschriften. Tevens de uitvoering van een muziekstuk van Xavier van Wersch, door het Intertemporain Ensemble. Amsterdam, zondag 8 november, 16.00 uur. Entree: 2,50.