Televisie

Onvervuld, ontevreden

In het oeuvre van veel documentairemakers zit een film over een beeldend kunstenaar. Een van de verdiensten van het bedreigde Mediafonds is dat het er steeds meer worden dankzij Hollandse Meesters van de 21ste eeuw.

Project in samenwerking met regionale omroepen RTV Rijnmond en RTV Noord-Holland, wat, in combinatie met de incourante lengte van een kwartier, wellicht verklaart waarom weinig kijkers dit Instituut (inmiddels veertig films!) kennen. Hoog het niveau. Bij de geportretteerden moderne klassieken als Herman Gordijn, Co Westerik en Jan Dibbets naast aanstormers als Natasja Kensmil, Eylem Aladogan en Jennifer Tee. Aan filmerskant oude meesters als Doebele Schmidt, Pieter Verhoeff en Frans Weisz naast jonger talent als Aliona van der Horst, Barbara Makkinga en Ditteke Mensink. Aanbevolen.

Aanleiding tot deze tip vormt uitzending van Immer Fernweh, documentaire van Peter Delpeut over kunstenares Johanna Kaiser. Gouden Kalf voor de beste korte documentaire 2012. Die jury had gelijk want hoeft een goede documentaire over beeldende kunst zelf geen filmkunst te zijn, Immer Fernweh is een prachtfilm. Kaiser (1912-1991), geboren en gestorven in het Saksische Pirnitz, begon pas na haar zestigste met schilderen in de toenmalige ddr. Bloemen en landschappen zijn het, zoals bij veel (vrouwelijke) amateurs die zich een hobby kiezen en daar meer of minder talent voor blijken te hebben. Johanna behoorde tot de categorie van het ‘meer’, maar zeker zo belangrijk: wat voor velen tijdverdrijf is, bleek voor haar diepste noodzaak. Dat is te zien aan het werk met heftige kleuren en vormen die uit de lijst lijken te willen breken. Dat is te horen aan fragmenten uit haar dagboek en brieven – de enige gesproken woorden in de film. De film berust overigens wel degelijk op interviews (met mensen uit haar directe omgeving), maar citaten daaruit zijn alleen te lezen – in prachtige, bewegende typografie. Literatuur kon ik over deze marginale autodidact niet vinden, op een stuk van Carel Blotkamp, verzamelaar van haar werk, na, van wie ook het idee voor de film komt. Wel was ze uitgenodigd voor de Dokumenta 1992 (ongelooflijk voor een anonieme tachtiger), maar ze overleed.

Opgevoed door een alleenstaande moeder wijkt ze als tiener van het gebaande pad: een opleiding voor expressionistische dans (prachtig verwerkt middels oud beeldmateriaal) totdat moeder vindt dat dat een net meisje niet past; op haar zeventiende zonder toestemming met vriendje Friedrich, peperkoekenbakker, op vakantie naar de Oostzee. Dan trouwt ze met die eerste liefde, wordt moeder en leeft het huisvrouwenbestaan. Onvervuld, ontevreden. Tot ze, jongbejaard, gaat schilderen. Friedrich sterft. In rouw begint ze haar indrukwekkende dagboek, waarzonder de film niet had kunnen bestaan. Ze schildert als bezeten. ‘De bloembladeren boetseer ik als een liefdesnacht, groots en overweldigend. Want ik heb zulke nachten nooit gekend’, horen we. En lezen: ‘Die vrouw was een en al bloemen en erotiek’ (citaat buurman).

Letterlijker kan Freuds ‘cultuur als sublimering’ niet uitgedrukt. Ze worstelt met het ouder worden. En er is nog een onvervuld verlangen: Fernweh naar het haar onbekende Zuiden maar ook naar het landschap van haar jeugd en naar vroeger. Ze wil ‘naar huis’. Heimwee in ruimte kan nog overwonnen door terug te gaan (wat ze deed), maar ‘tijdwee’ is ongeneeslijk, zoals we weten. We zien besneeuwde heuvels en horen Schuberts Leiermann (de dood) uit zijn Winterreise, hier gezongen door een cello. Dat is geen kitsch (zoals lijkt in deze inadequate beschrijving) maar aangrijpend. Ouderdom en hartstochtelijk verlangen – je ziet het zelden.


Hollandse Meesters van de 21ste eeuw, de laatste tien op Uitzending gemist, de eerste twintig te koop op dvd. Peter Delpeut, Immer Fernweh, Holland Doc, Human, woensdag 24 juli, Nederland 2, 22.47 uur