Onzichtbare man

Ishmael Reed, Japans in ‘n jaar. Vertaling Paul Schaaps, uitgeverij In de Knipscheer, 288 blz., f39,50
In zijn essaybundel Writin’ is Fightin’ (1988) houdt Ishmael Reed een pleidooi voor literatuur als maskerade. Om te kunnen overleven dient de zwarte schrijver veelzijdig en wendbaar te zijn. Hij moet zich van alle genres bedienen. Strijdbaar maar stijlvol ageren tegen opportunisme en ‘politieke correctheid’ is zijn devies, zonder te vervallen tot propagandataal: literatuur als satirisch spel, de schrijver als onzichtbare horzel die zich voor geen enkel karretje laat spannen en de samenleving een lachspiegel voorhoudt, tot de lezer het lachen vergaat.

Tegelijk met Writin’ is Fightin’ verscheen Reckless Eyeballing, een als sleutelroman vermomde detective waarin toneelschrijver en trickster Ian Ball niet alleen speelbal blijkt van leidinggevende feministen in het Newyorkse toneelwereldje maar ook slachtoffer is van innerlijke gespletenheid. Wanneer een gemaskerde man toeslaat door huizen van feministes binnen te dringen en hen kaal te scheren - als protest tegen hun uitspraken over zwarte mannen als potentiele verkrachters - is Ian Balls reactie: ‘Ians hoofd zei hem dat die man een gek was die lange tijd achter slot en grendel moest worden gestopt, maar zijn lijf juichte de man toe. Zijn hoofd was Dr. Jeckyll, zijn lijf Mr. Hyde.’
Het is jammer dat deze roman - die prachtig past in de folkloristische traditie van Reinaert de Vos, de raaf, de spin Anansi en Melvilles confidence man (oplichter die handelt in identiteiten) - nooit in het Nederlands is vertaald, want Reeds nieuwe roman Japans in 'n jaar sluit naadloos op dat boek aan. Deze keer richt Reed zijn pijlen op de terreur van de 'politieke correctheid’ die op de Amerikaanse universiteiten heerst, dat wil zeggen de dictatuur van de opportunistische hokjesgeest, de pseudo-overzichtelijke onderverdeling van de mensheid naar etnische afkomst. Reed kent die academische wereld van binnenuit omdat hij al jarenlang literatuurcolleges geeft aan de Universiteit van Berkeley.
'Wie op zoek is naar een plot, karakterontwikkeling en logica, moet elders zijn.’ Zo laat Reed in Japans in 'n jaar zijn eigen werk becommentarieren. Reeds satire moet het hebben van de uitvergroting, de groteske, de venijnige humor, de zelfspot. Reed zet zichzelf in het boek neer als belhamel en scepticus. Zijn speelbal is 'Chappie’ Puttbutt, telg uit een geslacht van militairen, die er alles voor overheeft om een vaste aanstelling te veroveren als docent aan het Jack London College in Oakland, Californie. Hij plooit zich naar de heersende mode, praat de feministen naar de mond, paait de blanke machthebbers en verloochent zijn eigen zwarte afkomst. Hij heeft met bijna alle winden meegewaaid, Puttbutt is zo flexibel en wendbaar dat hij onzichtbaar dreigt te worden en de boot voorgoed lijkt te missen. Totdat een extreem-nationalistische groep Japanners ('de Zwarte Draak’) de universiteit opkoopt en Puttbutt opeens de op een na belangrijkste man wordt: zijn leraar Japans, die de kunst van de maskerade minstens zo goed beheerst als Puttbutt, blijkt de leiding te hebben overgenomen. Andermaal wordt Puttbutt voor een karretje gespannen. Zijn drijfveer is 'verlicht eigenbelang’.
Japans in 'n jaar is een wervelende literaire show waarin Reed spot met genres en etniciteit. Hij schrijft alsof hij aan het mengpaneel staat in een eeuwigdurende rap-performance. Hij mengt en mixt als een alchemist en maakt alle theorieen over Eurocentrisme, Afrikanisme, 'etnische leergangen’ of 'raszuiverheid’ belachelijk. Was Jack London niet 'voor 48 procent blank, 30 procent Aziatisch-Amerikaans, 10 procent Spaanstalig, 8 procent zwart en 4 procent “overig”?’ En wie is Ishmael Reed eigenlijk met zijn Ierse, Cherokee en zwarte achtergrond, zoals dat personage zich spottend afvraagt? Ongrijpbaar, onzichtbaar, niet in te delen, onbruikbaar voor welke politicus dan ook - zo dient de schrijver zich op te stellen, als een kosmopoliet.
De kracht van Japans in 'n jaar - alles en iedereen draait mee in het circus van de satire - is helaas ook een zwakte. Af en toe bezwijkt het verhaal onder karrevrachten geinterpreteerde actualiteit, van de Golfoorlog tot de rellen in Los Angeles.