Ook de DDR roofde kunst

Berlijn – Bij roofkunst denkt men allereerst aan kunst die door de nazi’s aan gevluchte of gedeporteerde joden is ontfutseld. Maar na het opduiken van de Gurlitt-verzameling in München, die voor een groot deel uit nazi-roofkunst bleek te bestaan, kwam ineens ook de roofkunst uit de ddr ter sprake.

Berlijn – Bij roofkunst denkt men allereerst aan kunst die door de nazi’s aan gevluchte of gedeporteerde joden is ontfutseld. Maar na het opduiken van de Gurlitt-verzameling in München, die voor een groot deel uit nazi-roofkunst bleek te bestaan, kwam ineens ook de roofkunst uit de ddr ter sprake.

Naar schatting van de jurist Ulf Bischof zijn in de ddr zo’n tweehonderd kunstverzamelaars van hun kunstschatten beroofd. Ze werden bijvoorbeeld onder druk gezet met exorbitante belastingaanslagen die ze konden afkopen door van hun kunst afstand te doen. Verzamelaars die naar het Westen wilden, mochten gaan als ze hun kunstschatten achterlieten.

De ddr had een speciale organisatie in het leven geroepen om de kunstwerken te bemachtigen. Die organisatie werd geleid vanuit het ministerie voor Staatsveiligheid, de Stasi. De toegeëigende kunst kwam in handen van de firma Kunst Antiquitäten (K), die de objecten tegen waardevolle deviezen aan veilingen en handelaren in het Westen verkocht.

Dat overkwam de Dresdense verzamelaar Helmuth Meissner. Op een vroege ochtend in maart 1982 stonden ineens zes beambten op zijn stoep die de waarde van zijn verzameling kwamen vaststellen. Hij kreeg een belastingaanslag van 6,5 miljoen mark, zijn verzameling werd in beslag genomen en de man zelf in een psychiatrische kliniek gestopt.

De verkoop van de verzamelingen leverde de ddr jaarlijks circa 25 miljoen mark op, volgens Bischof, die het enige standaardwerk over de ddr-roofkunst schreef. Ook musea in de ddr voeren er wel bij: zij mochten regelmatig enkele krenten uit de pap pikken.

Onlangs dook een stilleven uit de verzameling-Meissner van de Nederlandse barokschilder Adriaen Coorte in Amerika op. Het was via de K en Sotheby’s in Amsterdam voor 240.000 Zwitserse frank in New York beland. De zoon van Meissner probeert het nu terug te krijgen, maar de Amerikaanse eigenaar ligt dwars.

De ministeries van Cultuur van de oostelijke deelstaten en de regering-Merkel hebben afgesproken rond de zomer met een scherpere wetgeving te komen, zowel voor de nazi- als voor de ddr-roofkunst. ‘Een kwart eeuw na de val van de Muur is dat niet te vroeg’, zegt een van de initiatiefnemers ironisch.

Het is een wespennest, heeft de zoon van Meissner inmiddels gemerkt. Volgens Bischof waren de afnemers van de kunstvoorwerpen goed op de hoogte van de dubieuze herkomst. Of Meissner het kleinood van Coorte, dat inmiddels het viervoudige waard is, terug zal zien, bepaalt binnenkort een rechtbank in München.