Daniela Dahn over westalgie

‘Oost en West waren als Yin en Yang’

Niet het Oosten is de werkelijke verliezer van de Wende, maar het Westen, beweert journaliste Daniela Dahn.

Medium dahn

‘MIJN PROBLEEM WAS en is niet het verdwijnen van het Oosten’, tekent schrijver Ingo Schulze op in zijn deze maand verschenen essaybundel Was Wollen Wir? ‘Het is het verdwijnen van het Westen, een Westen met een menselijk gezicht.’ Zo kan ook de samenvatting luiden van het nieuwste boek van Daniela Dahn (60). De in de DDR opgegroeide kritische publiciste was in de herfst van 1989 een van de oprichters van Demokratischer Aufbruch, de dissidentenpartij waar later Angela Merkel haar politieke carrière zou beginnen. De linkse Dahn ging een andere weg. In haar publicaties bekritiseerde ze de ‘kolonisering’ van Oost-Duitsland door het Westen.

Haar nieuwste boek, Wehe dem Sieger! Ohne Osten kein Westen, gaat over het lot van de ogenschijnlijke winnaar van de Koude Oorlog. De tragiek is dat het Westen met zijn overwinning niets heeft kunnen doen. De beloften van vrijheid, vrede, mensenrechten en welvaart voor allen zijn niet ingelost, betoogt een verkouden Dahn boven een pot thee in een Berlijns restaurant.

WEHE DEM SIEGER! draait niet om Ostalgie, het verlangen naar een teloorgegaan Oost-Duits paradijs. Integendeel, u lijkt last te hebben van heimwee naar het Westen. Lijdt u aan Westalgie?
Daniela Dahn: ‘Misschien zijn Ostalgie en Westalgie wel hetzelfde. De nostalgie van veel Oost-Duitsers heeft niets te maken met de oude DDR. Zij verlangen terug naar het vrije Westen zoals zij zich dat voor de val van de Muur voorstelden. Kapitalisme, maar met een welvaartsstaat en liberale waarden. In plaats daarvan kregen we een slechte kopie. Neem de westerse mensenrechten waar we van droomden. Door de zogenoemde oorlog tegen het terrorisme zijn die uitgekleed. Telefoons worden massaal afgetapt, computers kunnen online doorzocht worden, bedrijven controleren hun werknemers zonder dat die het weten met beveiligingscamera’s. Er ontstaat een nieuwe, glazen mens.’

De vakbonden, linkse partijen – ze bestaan nog steeds. Alleen het reëel bestaande socialisme is ingestort. In die verdwenen systeemconcurrentie ziet u dé oorzaak van de opkomst van het turbokapitalisme.
‘Het Oostblok-socialisme was allerminst volmaakt. Maar zolang het bestond, werd het kapitalisme erdoor afgeremd, beteugeld. Om te voorkomen dat het socialisme aan populariteit won, moest het kapitalisme socialer, vrijer en geëmancipeerder zijn. Dat veranderde met het ineenstorten van het Oostblok. Het kan geen toeval zijn dat precies op dat moment de neoliberale Washington Consensus ontstond, het beleid van ongeremde privatisering en deregulering. In mijn boek haal ik de voormalige christen-democratische minister Norbert Blüm aan. “Wij moesten bewijzen dat we socialer zijn dan het socialisme”, zei hij terugblikkend. “Het socialisme is dood, en nu geloven sommige werkgevers dat ze met de grote schoonmaak kunnen beginnen.”’

‘Natuurlijk moet niet iedere worstkraam in collectieve handen. Maar de grotere industrieën wel’

Ondanks de oorlogsdreiging hadden West en Oost een positieve invloed op elkaar?
‘Ze waren in elk geval veel sterker met elkaar verweven dan toegegeven werd, in positieve en in negatieve zin. Er was een bewapeningswedloop, maar ook sociale concurrentie. Het is als Yin en Yang. Bovenal in Duitsland, want de Bondsrepubliek en de DDR waren de etalages van de twee systemen. Nauwelijks was in West-Duitsland de kortere werkweek een feit, of de DDR volgde het voorbeeld. Met de lonen ging het precies zo. Het vaak geprezen Scandinavische model is net als het Rijnlandse kapitalisme een gevolg van die concurrentie tussen de systemen. Dat verklaart meteen waarom dit menselijke kapitalisme na de neergang van het reëel bestaande socialisme zo snel verdwenen is. Sociale markteconomie en socialisme zijn als een Siamese tweeling.’

WAT U BETOOGT is eigenlijk onmenselijk. Voor ons westerse welvaren is in het Oosten dictatuur nodig, inclusief Goelag of Stasi.
‘Als het reëel bestaande socialisme daartoe gereduceerd kon worden, was zijn positieve werking op het Westen niet verklaarbaar. Maar dat is een te eenzijdig beeld. Het socialisme heeft gefaald op fundamentele punten als vrijheid en mensenrechten. Tegelijkertijd was het op sommige andere gebieden emancipatoir. Meer dan negentig procent van de vrouwen in de DDR heeft gewerkt én kinderen gehad. Ik vond het shockerend te horen dat in West-Duitsland eenderde van de vrouwen afziet van kinderen, omdat ze moeten kiezen tussen carrière en gezin. Of neem het feit dat grote ondernemingen en banken in het Oostblok niet de koers van de maatschappij hebben bepaald. Daarover had nog eens goed nagedacht kunnen worden.’

Bijvoorbeeld tijdens de Wende, in 1989?
‘Dat is precies wat wij toen hebben voorgesteld: probeer gemeenschappelijk eigendom te combineren met democratie. Natuurlijk moet niet iedere worstkraam in collectieve handen. Maar de grotere industrieën wel. Zulke discussies wilde het Westen koste wat kost vermijden. De West-Duitse politiek heeft het proces van de Duitse hereniging daarom sterk versneld. Negen dagen na de val van de Muur maakte de Duitse bank al de eerste plannen voor een muntunie, door de Guardian beschreven als een “economische atoombom”. En er werden geruchten in omloop gebracht dat de DDR bijna bankroet was. Onzin. De DDR had een buitenlandse schuld van twintig miljard D-mark. Vergeleken met de huidige staatsschuld is dat een lachertje.’

Waarmee we toch weer bij de teloorgang van de DDR zijn aanbeland…
‘Er zijn gigantische fouten gemaakt na 1989. Niet vanuit het oogpunt van de mensen die eraan verdienden – het aantal miljonairs in West-Duitsland is de eerste drie jaar na de Wende met veertig procent toegenomen. Maar wel voor de Oost-Duitsers. Zeventig procent van alle industrie verdween! Er wordt gesproken van een vreedzame revolutie die we dit jaar herdenken. Zo zijn de massaprotesten in de DDR ook begonnen. Maar een nieuw, beter systeem dat het beste van twee werelden verenigt, is er niet uitgekomen. Wat begon als een revolutie, is geëindigd in een restauratie.’


Daniela Dahn, Wehe dem Sieger! Ohne Osten kein Westen, Rowohlt, 304 blz., € 18,90


Beeld: Jim Rakete