Oost, west, thuis best

Afgelopen zaterdagavond sliepen rond de honderd krakers in de regen op de Dam in Amsterdam. Ze protesteerden hiermee tegen de Antikraakwet, die kraken vanaf 1 oktober strafbaar zal maken. Huizen of kantoorpanden die al meer dan een jaar leegstaan mogen dan niet langer door krakers worden bezet.

Medium kraken

Uit het raam van een oud pand in Amsterdam-West hangt een groot spandoek, waarop met dikke zwarte letters staat: ‘Wij gaan hier niet weg’. Achter de rode deur ziet het pand er slecht onderhouden uit: het licht in het muf ruikende trappenhuis doet het niet en op de trap liggen stapels post van voormalige bewoners. Maar op de tweede verdieping is een huiselijke kamer, ingericht met meubelen die waren gevonden bij de kraak. Het pronkstuk is een zelf geïnstalleerde gaskachel in de hoek van de kamer, ‘zodat we het niet koud hebben in de winter’, legt bewoner Dominique uit. Het naderend kraakverbod vindt hij ‘helemaal niks’: ‘Nederland heeft zo veel te danken aan de kraakbeweging, qua poppodia alleen al. Paradiso en de Melkweg in Amsterdam, Nighttown in Rotterdam, de Tivoli in Utrecht: allemaal gekraakte panden. Kraken is een van de laatste vormen van ongeplande ruimtelijke ordening in Nederland en dat moet beschermd worden. Wijkontwikkelaars erkennen dat de creativiteit van krakers de stad verrijkt, dat kraakpanden probleemwijken hip kunnen maken en helpen om nieuwe interesse voor een wijk te creëren. Maar politici kunnen blijkbaar niet verder kijken dan dat hun neuzen lang zijn en zien alleen een aanval op het bezitsrecht.’

Er bestaat geen georganiseerde kraakbeweging in Amsterdam. De kraakbeweging is ook lang niet meer wat het geweest is. VVD-gemeenteraadslid Frank van Dalen: ‘Er zijn tegenwoordig nog maar zo'n tweehonderd tot driehonderd kraakpanden in Amsterdam. Het grootste gedeelte van de krakers bestaat tegenwoordig uit studenten. Een ander deel zijn buitenlanders. Deze komen hier voornamelijk in de zomermaanden, denken hier gratis te kunnen wonen.’ Van Dalen onderscheidt vier verschillende vormen van kraken: de kraak van particuliere woningen, van gebouwen van woningcorporaties, van leegstaande panden van gemeente en rijksoverheid en van kantoorpanden.

Op dit moment is kraken onder bepaalde omstandigheden toegestaan: als een pand langer dan een jaar niet is gebruikt en indien krakers niet op heterdaad worden betrapt of opzettelijke beschadigingen hebben veroorzaakt. Maar vanaf 1 oktober wordt kraken, middels de Antikraakwet, verboden. Voor krakers zal deze wet betekenen dat ze niet langer juridische bescherming hebben en direct uit een pand kunnen worden gezet, met een strafblad als gevolg. Ze riskeren daarbij maximaal een jaar celstraf. Hoogleraar executie en beslagrecht Ton Jongbloed van de Universiteit Utrecht: ‘Krakers werden voorheen beschermd door het grondwettelijke huisrecht. Door die wet mocht de politie niet zomaar een woning binnentreden. Het was echt: “My home is my castle.” Dat is vanaf oktober afgelopen.’ Jongbloed stelt dat er voor de politie met name in geval van voorlopige hechtenis veel meer mogelijk is: ‘Nu kunnen krakers maximaal zes uur worden vastgehouden in voorarrest en dat maakt het vooral met buitenlandse krakers heel lastig om hun identiteit te achterhalen. Door de nieuwe wet kan de politie krakers tot vier maanden vasthouden, omdat de maximumstraf hoger ligt. Zo heeft de politie ruim de tijd om de identiteit te achterhalen en in het systeem te zetten.’ Volgens Jongbloed zullen overigens alleen krakers die na 1 oktober een pand betrekken kunnen worden opgepakt: ‘Krakers die nu al zitten, zullen niet zomaar worden uitgezet.’

Het wordt door de Antikraakwet daarnaast een actieve taak voor gemeenten om leegstand aan te pakken. Eigenaren zijn ook verplicht leegstand te melden aan de gemeente. Wanneer de eigenaar dat niet doet, riskeert hij een boete van 7500 euro. Dit geldt echter alleen voor gemeenten die besluiten de Leegstandverordening vast te stellen. Jongbloed: ‘Voor sommige gemeenten is het helemaal niet echt nuttig om zo'n verordening aan te nemen, bijvoorbeeld kleine gemeenten waar maar eens in de tien jaar wordt gekraakt. Dan zou de eigenaar van een pand direct naar het OM moeten stappen indien zijn pand gekraakt is.’ Over de sanctie op leegstand is echter nogal wat spraakverwarring ontstaan. Manon van Essen van Vereniging Eigen Huis: ‘Er wordt ons regelmatig gevraagd of de Antikraakwet ook betekenis heeft voor eigenaren van leegstaande woningen. Dat is nadrukkelijk niet het geval. Het gaat echt alleen om vastgoedeigenaren van leegstaande winkelpanden, kantoor en bedrijfspanden.’

Tamira Combrink, van de Amsterdamse GroenLinks-fractie vindt de boete te laag: ‘Die 7500 euro zal niet op iedereen even veel indruk maken. Als deze bedragen worden afgezet tegenover de waarde van een pand is leegstand vaak nog voordeliger.’ Daarbij stelt de Leegstandverordening volgens Combrink extra eisen aan de gemeente en dat leidt tot nog meer bestuurlijke drukte en regelgeving. VVD'er Frank van Dalen vindt echter dat dit wel meevalt: ‘De boete van 7500 euro moet niet als een straf gezien worden, maar als een stimulans om leegstand te melden. Kantooreigenaren willen ook niet dat hun panden leegstaan. Maar wie wil zijn huis verhuren als dat meer kost dan oplevert? Het probleem van leegstand is ingewikkeld. In Amsterdam staan nou eenmaal veel kantoorgebouwen die niemand wil, op dure plekken.’

Uit een onderzoek van Binnenlands Bestuur blijkt dat veel gemeenten de Antikraakwet als onuitvoerbaar zien. Volgens het onderzoek vindt veertig procent van de gemeenten de wet een slecht idee en is twintig procent wel voor de wet. De rest van de gemeenten heeft geen mening of is neutraal. Met name de grote steden zijn niet blij met het kraakverbod. Kleinere gemeenten zoals Emmen, Zwolle en Ede staan positiever tegenover de wet. In een persbericht liet de Vereniging van Nederlandse Gemeenten vorig jaar al weten dat zij de Antikraakwet ineffectief vindt en dat het verbod de gemeenten vooral erg zal belasten. Volgens de VNG zal de wet tot een omvangrijk bureaucratisch systeem leiden. ‘Gemeenten verwachten dat leegstand alleen maar zal toenemen als kraken strafbaar wordt gesteld.’

Ook wethouder Volkshuisvesting in Den Haag, Marnix Norder, is niet blij met de Antikraakwet: ‘Willen we deze wet uit gaan voeren, dan zal dit een kostbaar administratief apparaat vereisen. Die kosten zullen echt niet opwegen tegen het resultaat. Vanaf 1 oktober zal de politie moeten gaan optreden maar het ontruimen van kraakpanden zal in de gemeente Den Haag zeker geen prioriteit krijgen.’ Norder vindt dat de gemeente vooral moet optreden tegen leegstand. Dat de Antikraakwet leegstand verbiedt vindt hij dan ook positief. Hoogleraar Ton Jongbloed stelt echter dat de gemeente Den Haag eigenlijk geen keus heeft: de kraakwet zal ze toch wel moeten uitvoeren: ‘Het primaat ligt in Den Haag en of ze het er nou mee eens zijn of niet: lage overheden moeten wetten nu eenmaal naleven. Ze kunnen er natuurlijk wel minder prioriteit aan geven, door te zeggen: hier zetten we niet ons politiekorps voor in. Het gevaar is dan wel dat er rechtsongelijkheid in Nederland ontstaat: in bepaalde gemeenten kan er wel gekraakt worden en in andere niet.’

Vanaf 1 oktober zal de politie moeten gaan optreden. Het antikraakpunt zal in Den Haag niet de prioriteit krijgen. Norder: ‘We gaan geen actief beleid voeren om ze in één keer allemaal te ontruimen.’ Ook burgemeester Eberhard van der Laan van Amsterdam schreef in augustus in een brief dat ‘het college als uitgangspunt heeft dat niet ontruimd zou moeten worden voor leegstand’. Besturende partijen PvdA en GroenLinks willen het kraken in de stad blijven gedogen. Alleen de VVD liet zich positief uit over het kraakverbod en zorgde ervoor dat Van der Laan zijn eerdere opmerking al gauw bijstelde van ‘niet ontruimd’ naar ‘zo weinig mogelijk ontruimd’. Van Dalen: ‘Een massale ontruiming is niet het idee, maar er moet wel echt iets gaan gebeuren. Met name tegen protestkrakers, zoals bij de kraak van het voormalige brandweergebouw dit weekend. Dat is machtsvertoon en daar moet de gemeente keihard tegen optreden.’ Maar afgelopen maandag liet Van der Laan weten toch werk te maken van het kraakverbod. Na overleg met de officier van justitie en hoofdcommissaris van de politie is besloten om tweehonderd panden te gaan ontruimen. Dit zijn overigens bijna alle kraakpanden die er in Amsterdam zijn. Op de vraag waar deze omslag plotseling vandaan komt, antwoordt Eberhard van der Laan: ‘Met zestigduizend woningzoekenden en heel veel leegstaande panden in de stad zijn wij nooit een voorstander van het kraakverbod geweest. Maar wat via democratische weg besloten is, zal gevolgd moeten worden. Het is de vraag of we over genoeg politiecapaciteit beschikken om dit allemaal in één keer voor elkaar te krijgen. Wel zullen we de politiecapaciteit voor ontruiming van kraakpanden in ieder geval verdubbelen. We zullen daarbij beginnen met de panden die de hoogste prioriteit hebben.’

Het is de vraag of andere steden dit voorbeeld zullen volgen. Kraker Dominique is niet gecharmeerd van deze aankondigingen. De gemeente kan zo op basis van de wet een pand ontruimen. Krakers hebben vrij weinig, tot geen juridische bescherming. Toch blijft hij optimistisch. ‘De wet zit juridisch zwak in elkaar. Hopelijk blijft het door jurisprudentie uiteindelijk wel mogelijk om te kunnen kraken. Het verbod zal echter wel een groot deel van de krakers afschrikken omdat ze nu een strafblad kunnen krijgen. Het vraagt om activistische krakers die bereid zijn om in de mallemolen van het juridische apparaat te stappen om alsnog hun gelijk te krijgen. Daarnaast moeten we nog maar eens zien wat de gemeente daadwerkelijk waar gaat maken van hun ontruimingsplannen.’


Krakers gaan door

De komende week zullen krakers op verschillende plaatsen in het land demonstreren tegen het kraakverbod.

Op 30 september organiseert Damoclash ‘Nood kraakt wet’ in Schijnheilig aan de Passeerdersgracht 23;

Op 1 oktober is er het City Demo Against Het Kraakverbod op het Spui in Amsterdam;

Op 2 oktober zal in Nijmegen onder het motto ‘Nood kraakt wet’ een demonstratie worden gehouden op het Joris Ivensplein;

In Amsterdam vindt op 2 oktober Het Onkruid Festival plaats, een initiatief van krakers en niet-krakers. Het Onkruid Festival wil hiermee laten zien dat creativiteit gedijt bij vrijheid in wonen, denken en levensstijl.