Oostenrijks monument voor deserteurs

Wenen – ‘Iedereen moet weten dat het een eer is wanneer je tijdens een wrede dictatuur besluit je geweten te volgen.’ Heinz Fischer, president van Oostenrijk, sprak afgelopen vrijdag heldere taal bij de onthulling van een bijzonder monument.

Op het Ballhausplatz, tussen het kantoor van de president en dat van de bondskanselier, verscheen een sculptuur om de soldaten te eren die tijdens de nazitijd deserteerden.

Na de oorlog werden deserteurs nog decennia als verraders gezien, een feit waarvoor ‘Oostenrijk zich moet schamen en waarvoor we onze excuses moeten aanbieden’, stelde Fischer. Om die reden ziet de president het monument, van de kunstenaar Olaf Nicolai, als een belangrijk symbool. Voormalige deserteurs ervaren het monument als genoegdoening.

Militaire rechtbanken spraken tijdens de Tweede Wereldoorlog meer dan dertigduizend keer de doodstraf uit. Meestal betrof het deserteurs. In 2009 rehabiliteerde het Oostenrijkse parlement deze slachtoffers, een jaar later besloot de stad Wenen tot het plaatsen van een monument. Die beslissing was een onderdeel van het collegeakkoord tussen de socialistische partij en de Groenen. Het monument moet toekomstige generaties eraan herinneren wat de gevolgen zijn van een dictatuur.

De fractievoorzitter van de Groenen in Wenen sprak vol lof over het monument. ‘Deserteren uit de Wehrmacht is altijd een daad van vrede, daarvoor moeten we iedereen die deserteerde dankbaar zijn.’ De linkse politicus zag ook een actuele functie voor de gedenkplek. ‘Het beeld staat op een van de meest centrale pleinen van onze republiek. Het is een ideale plek als uitgangspunt voor burgerlijke ongehoorzaamheid.’

Geheel onomstreden is het monument niet. De Akademische Burschenschaft Teutonia, een rechtse Weense studentenbeweging, deelde op straat pamfletten uit met de tekst: ‘Wie de oude plicht verraadde, verraadt morgen de nieuwe!’ Zij zien niets in het beeld van de deserteur als moedige verzetsstrijder en stellen dat deserteurs de weerloze burgerbevolking in gevaar brachten uit eigenbelang.

Veel aandacht kreeg hun actie niet. De Facebook-pagina die tegenstanders van het monument een stem geeft heeft niet meer dan 264 likes.