Op de manier van de oude Grieken

Les Bienveillantes van Jonathan Littell is het beste boek, ook nog van 2007, al dateert het van 2006. Het is een roman van superlatieven: wat betreft lengte (bijna duizend dichtbeschreven bladzijden), problematiek (de holocaust gezien vanuit het perspectief van een SS-officier) en kwaliteit.
De tocht die SS-officier Max Aue in 1939 begint en die hem via de Kaukasus, Stalingrad, Frankrijk en Polen in 1945 terugbrengt naar Duitsland, is zo razend knap gedocumenteerd dat mijn verstand erbij stilstaat. Littells documentatie is niet alleen uitputtend en alomvattend (geografisch, historisch, militair-strategisch, politiek-ideologisch, etnologisch, taalkundig, muzikaal, juridisch), maar ook nog eens historisch perfect gesitueerd.

Aue’s geschiedenis heeft de structuur van een Griekse tragedie, Koning Oedipus, of Antigone, maar die wordt pas in de loop van de roman onthuld. Aue legt in het tweede deel van de roman uit dat de schuldvraag moet worden gesteld op de manier van de oude Grieken. In Griekenland werd iemand niet veroordeeld op grond van de intenties die hem tot een daad hadden bewogen, maar op grond van de gevolgen van deze daad. Oedipus doodt een vreemdeling die hem beledigt. Niets aan de hand. Dan breekt in Thebe, de stad waar Oedipus koning is geworden, de pest uit. Onderzoek wijst uit dat Oedipus daarvan de oorzaak is, want die vreemdeling was zijn vader. Pest is de reden waarom Oedipus zijn straf accepteert. Hij steekt zich de ogen uit en doet de rest van zijn leven boete voor de gevolgen van zijn vadermoord.

Les Bienveillantes bestaat, net als Koning Oedipus, uit vijf bedrijven die zich bewegen naar de onherroepelijke uitkomst: Aue’s inzicht in de misdaad die hij heeft begaan, zijn boetedoening en de reinigende werking (catharsis) die daarvan uitgaat op held en lezer. Dat is tenminste de verwachting die Les Bienveillantes wekt. Maar de roman komt deze belofte niet na. Aue bekent geen schuld. De reiniging komt niet tot stand. De roman is een tragedie in vier bedrijven, een magistrale Unvollendete.

Er is schande van gesproken dat Littell de holocaust toont vanuit het perspectief van een dader die geen schuld wil bekennen. Deze kritiek lijkt me niet terecht. De roman draagt de veroordeling van de holocaust in zich. Het boek begint als een zelfrechtvaardiging, maar kantelt langzaam en blijkt aan het slot een vernietigende aanklacht tegen Aue en het Duitsland van tijdens en na de Tweede Wereldoorlog.

Jonathan Littell

Les Bienveillantes

Gallimard (2006), 907 blz., € 23,75 (de Nederlandse vertaling door Jeanne Holierhoek zal naar verwachting in maart 2008 worden uitgebracht door De Arbeiderspers)