Fellini thuis

Op filmles

Federico Fellini

I Vitelloni, La Strada, Giulietta degli Spiriti en 8 ½ (dvd-box)

Homescreen

Beeld: originele formaten; geluid: mono

E la nave va

Criterion

Beeld: geremasterd 1.85:1; feluid: geremasterd mono

Wie zich stort op de dvd’s van de Italiaanse cineast Federico Fellini ontdekt een aantal schitterende citaten. «Film zou vrij moeten zijn van de fysieke realiteit», stelt de grootmeester bijvoorbeeld. En: «Film heeft niets met literatuur te maken, het is schilderkunst.» Of: «Deze film, 8 ½, is geen film om te begrijpen, maar om te voelen.» Fellini’s observaties geven aan waarom zijn werk zich zo goed leent voor dvd: het medium vormt als het ware een filmacademie waarin zelfs de doden herrijzen om de geheimen van de kunstvorm te verklappen.

Les 1 is dat de invloed van de in 1993 overleden Fellini verder strekt dan men denkt. Les 2 is dat hij minder obscure films maakte dan men denkt. Zelf zei hij: «Ik heb geen algemene ideeën over de esthetica. Het enige criterium is of de films vitaliteit hebben, dat wil zeggen dat ze te maken hebben met het leven, voortkomen uit het leven.»

Misschien is dat de reden waarom zijn werk na zoveel jaren relevant blijft. Onlangs schreef J. Hoberman in The Village Voice dat de invloed van I Vitelloni (1953) voelbaar is in archetypische Amerikaanse werken, bijvoorbeeld de sitcom Seinfeld. De vrolijke jongens van Fellini die rondhangen in donkere straatjes, biljartcafés en bioscopen doen inderdaad denken aan Jerry, Elaine en Kramer. Ook is het onvermogen geestelijk te groeien (Jerry met zijn superhelden, George met zijn jeugdtrauma’s) het thema van Fellini’s film, waarin slechts één jongen weet weg te breken uit de sleur van het provincialisme en de trein naar de grote stad te pakken.

Nog interessanter is de hedendaagse resonantie van E la nave va (1983), een van Fellini’s mooiste poëtische films. In de film, die er op dvd schitterend uitziet dankzij het Amerikaanse distributiebedrijf Criterion, komt een groep Europese aristocraten aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog op een luxueus passagiersschip in aanraking met Servische vluchtelingen. Het hoofdmotief is het conflict tussen de rijken en de vluchtelingen, tussen cultuur en natuur, tussen gespeeld en echt.

Deze thematiek is terug te vinden in James Camerons romantische technotragedie Titanic uit 1994. Niet alleen heeft Cameron heel goed gekeken naar de openingsscènes van E la nave va, waarin de weelderig geklede reizigers arriveren, ook waren de surrealistische scènes van de machinekamer op Fellini’s schip duidelijk een inspiratiebron voor de Amerikaanse regisseur. In beide films zien we met olie en zweet besmeurde matrozen als mieren tegen de achtergrond van gigantische kleppen van staal.

In een bij de dvd gevoegd interview met Fellini motiveert de regisseur de doelbewuste kunstmatigheid van E la nave va en het feit dat hij zichzelf aan het einde van de film achter de camera laat zien. «Film», zegt hij, «is een magische voorstelling.» Dat is volledig van toepassing op Camerons Titanic. Wellicht zouden critici die Camerons film hebben neergesabeld opnieuw op filmles moeten door goed naar deze Fellini-dvd te kijken.

Zijn het gerestaureerde beeld en geluid in het geval van de Criterion-dvd vrijwel perfect, bij de Nederlandse schijfjes van Homescreen valt dat tegen, zeker wat de blikkerige klanken betreft. Dat komt de prachtige, melancholische melodieën van Nino Rota bepaald niet ten goede. Helemaal fataal is het niet. Vooral de oudere, neorealistische Fellini’s zijn toch de beste. En in deze films past een al te veel opgekalefaterd geluidspoor niet.

Overigens is de selectie voor de verzamelbox goed gemaakt: behalve I Vitelloni en 8 ½ (1963) is er ook La Strada (1954), een nog altijd groots meesterwerk, en Giulietta degli Spiriti (1965), Fellini’s extreem allegorische blik op de vrouwelijke psyche. Mooi is om La Strada en Giulietta vlak na elkaar te zien. In de eerste film is het besef bij de boerse Zampano (Anthony Quinn) vernietigend dat hij toch niet zonder de vrouw-clown Gelsomina (Giulietta Masina) kan leven. In de tweede film is Giulietta (wederom gespeeld door Masina) slachtoffer van het emotionele geweld van haar overspelige echtgenoot. En weer wint zij door zich volledig onafhankelijk van hem te tonen. Het psychoanalytische karakter van Giulietta zou les 3 kunnen zijn: film is als een droom, niet als de werkelijkheid.

En dan het huiswerk: ga ontdekken hoe Federico Fellini een stinkende neushoorn in beeld brengt om gestalte te geven aan het thema van liefdesverdriet.