Op het grootste literatuurfestival van Azië, deel 3

Zet een groep schrijvers, historici en journalisten uit een land bij elkaar en je krijgt inzicht in nationale trauma’s. Het Jaipur Literature Festival is geen uitzondering op die regel.

Medium 17707527

Het programma is tjokvol, dagelijks van tien tot zeven, met vijf sessies tegelijkertijd. Een keer per dag kies ik een lezing van iemand wiens naam nog niet is doorgedrongen tot de kolommen van de Nederlandse pers en mij volslagen onbekend is. Op dag drie van het festival liet ik daarom Anthony Beevor en Joseph O’Neill links liggen. In plaats daarvan schoof ik aan bij Navtej Sarna. Deze diplomaat en schrijver las voor uit A Savage Harvest, een bundeling korte verhalen die zijn vader schreef over de deling van India in 1947, het moment waarop het Indiase subcontinent onafhankelijk werd en moslims en niet-moslims elk hun eigen territorium werd toegewezen, een Indiase eenheidsstaat in het midden, en Pakistan in twee delen ten oosten en westen daarvan.

Medium 05lrnavtej 1709231e

De ‘partition’ ging gepaard met massale vluchtelingenstromen en wederzijds geweld tussen de pas gecreëerde volken van India en Pakistan. De Poenjab, de geboortestreek van de Sarna’s, lag precies op de breuklijn. De verhalen die Sarna senior schreef brengen de verschrikkingen van 1947 tot leven. Over Poenjabi’s die hun eigen vrouwen ombrachten om te voorkomen dat die slachtoffer zouden worden van geweld en verkrachting. Over families die elkaar verdrongen om de laatste stoelen op het vliegtuig naar New Delhi.

En zoals dat gaat met trauma’s vindt het gesprek erover met vertraging plaats. Net als Nederland dat de Tweede Wereldoorlog pas vanaf de jaren zestig vol in de ogen keek, kwamen de herinneringen aan de partition in dat decennium bovendrijven. De verhalen in A Savage Harvest zijn miniaturen over families die op drift zijn gebracht door historische krachten waarvan de volle omvang zich pas gaandeweg laat vatten. Vader Sarna schreef zijn verhalen in het Poenjabi, na een zenuwinzinking die hij kreeg in 1963. Veertig jaar later zijn ze in het Engels vertaald en kan ook de buitenstaander via deze bron leren over het ijkpunt van India in de twintigste eeuw.

Hoe 1947 nog steeds wordt gevoeld is te merken wanneer Navtej Sarna vertelt over Poenjabi-vrouwen die zichzelf vergiftigden om niet in de handen van de vijand te vallen. Wanneer een anekdote ter tafel komt over een hond die een vrouw beschermde tegen belagers zodat zij haar gifpil kon nemen, klapt het publiek – waaronder veel Indiërs op leeftijd – enthousiast.

Een trauma van recenter datum zijn de aanslagen in Mumbai van 2008. Deze actie, waarbij islamitische militanten uit Pakistan het vuur openden op stations en hotels in de tweede grootste stad van India, was het onderwerp van een podiumgesprek met journalist Adrian Levy. Samen met zijn vrouw Cathy Scott-Clark schreef hij The Siege, een reconstructie van de aanslagen waarbij 163 mensen het leven verloren. Het boek kan zo naar HBO als script voor een nieuwe hitserie à la Homeland. Op het podium bood Levy nog eens een aantal verbijsterende inzichten die uit zijn speurtocht naar boven kwamen. Zo waren de Amerikanen ervan op de hoogte dat er een spectaculaire aanslag in Mumbai werd beraamd vanuit Pakistan, een boodschap die aan India werd doorgespeeld, verpakt in een hele berg andere intelligence. De Indiase veiligheidsdiensten pikten het bericht niet op.

Het meest fascinerend in Levy’s verhaal is de rol van David Headley, dubbelagent extraordinaire met zowel een Amerikaans als een Pakistaans paspoort die de mastermind was achter de plannen voor de aanval. Headley is een superheld in spiegelbeeld: heroïnesmokkelaar, ronselaar van Pakistaanse strijders voor de strijd om Kasjmir en de man die de militante groep Lashkar-e-Taiba ervan overtuigde om niet in Kasjmir toe te slaan, maar in het hart van modern, welvarend India: het Taj Mahal Hotel in Mumbai. De Amerikaanse veiligheidsdiensten sloten deal na deal met hem, in de hoop dat Headley zou helpen Osama bin Laden op te sporen. Vorig jaar november werd hij in de Verenigde Staten veroordeeld tot 35 jaar gevangenisstraf voor zijn aandeel in de aanslagen van 2008.

Dat het gevaar van terrorisme in India maar al te aanwezig is, was merkbaar op eerdere edities van het Jaipur Litfest. In 2012 zegde Salman Rushdie zijn bezoek af omdat hij vreesde voor aanslagen op zijn leven vanuit ‘de onderwereld van Mumbai’. Vorig jaar dreigden islamitische groepen het festival te verstoren omdat Pakistaanse auteurs als Mohammed Hanif en Nadeem Aslam op het podium stonden. Dit jaar is rustig. De voornaamste klachten komen van de conservatieve Hindi-pers: overal op het festival zijn omhelzende paartjes te zien.