De vijf meest inspirerende literatuurprijzen volgens Margot Dijkgraaf

Op literaire ontdekkingstocht

‘Je wilt dat het publiek op ideeën wordt gebracht dus ga je niet voor vier Knausgårds.’ Als juryvoorzitter van de Europese literatuurprijs van 2016 wil Margot Dijkgraaf het Nederlandse lezerspubliek helpen ontdekken. Afgelopen woensdagavond maakte zij in SPUI25 de shortlist van de prijs bekend.

Medium schermafbeelding 202016 06 10 20om 2013.29.04

Dijkgraaf pendelt al jaren tussen Frankrijk en Nederland door haar functies bij diverse literaire en culturele instellingen. Zo was ze onder andere directeur van het Centre Français du Livre bij het Maison Descartes in Amsterdam en van het Academisch-cultureel centrum SPUI25. Op dit moment ontwikkelt zij voor de Nederlandse ambassade in Parijs de literaire en culturele strategie en adviseert ze in Amsterdam de Akademie van Kunsten.

Zes jaar geleden stond Dijkgraaf aan de wieg van de Europese literatuurprijs. Zij hoopte het blikveld van de Nederlandse lezer te verruimen. ‘Zoals in de meeste Europese landen gaat de aandacht hier voornamelijk uit naar de Angelsaksische literatuur. We kijken nauwelijks naar het Zuiden of het Noorden, terwijl er daar zoveel moois te vinden is. Ik vind het belangrijk dat mensen gevarieerd lezen.’ Dijkgraaf meent dat de Europese literatuurprijs dit doel kan dienen. ‘Voordat de winnaar van de prijs bekend wordt gemaakt, staan de vijf boeken van de shortlist een aantal maanden in de spotlights. Ze liggen bij de toonbank en hun vertalers gaan op tournee. Zodoende worden lezers enthousiast gemaakt voor boeken die ze anders waarschijnlijk nooit hadden opgemerkt.’

Als jurylid heeft Dijkgraaf zo haar persoonlijke aandachtspunten. ‘Ik vind stijl en compositie erg belangrijk. Ook houd ik van boeken die meerdere lagen hebben, waar er voor de lezer zelf een actieve rol is weggelegd. Ik zal niet snel een boek kiezen dat alleen om de plot draait. Bovendien let ik op een Europees aspect, dit is tenslotte een Europese prijs. Neem de winnaar van vorig jaar, Jenny Erpenbeck. Zij schreef een echt Europees boek dat de hele twintigste eeuw bestrijkt met al diens ellende. Tegelijkertijd is het qua compositie waanzinnig spannend.’ Volgens Dijkgraaf kunnen lezers door literatuurprijzen ontdekkingen doen. Wij vroegen haar welke prijzen haar inspireren.

Prix Goncourt

‘Winst van de Goncourt levert de schrijver tien euro op, maar in feite wordt hij vaak miljonair. Iedereen wil zijn boek hebben.’ Dijkgraaf ervaart de Goncourt als één groot circus. ‘Het begint al met de rentrée in het najaar. In Frankrijk verschijnen tussen september en november alle boeken waarvan de uitgevers zeggen dat ze belangrijk zijn- een uitgever die een boek in april uitbrengt is niet goed wijs. Tijdens die herfst krijgen de jury’s van de belangrijke literatuurprijzen stapels boeken toegestuurd. En ze zeggen maar wát graag hoe zwaar ze het hier wel niet mee hebben.’ Dijkgraaf lacht hartelijk. ‘Het is heel onderhoudend. Je hebt polemieken, alle columnisten spreken zich uit. De sfeer rondom onze Librisprijs is er niet mee te vergelijken. Hier is er één persbericht waarin de jury wordt geïntroduceerd en vervolgens blijft het stil tot de uitreiking. Wij doen het netjes en besloten, heel serieus. In Frankrijk bestaan de jury’s niet alleen uit critici, maar ook uit journalisten en schrijvers die achter de schermen voor boeken van hun eigen uitgeverij lobbyen. Wij zouden dat niet snel accepteren, dat heet bij ons al gauw belangenverstrengeling. Pas recent wordt er ook gekeken naar de termijn waarvoor een jurylid benoemd is, lange tijd was dat gewoon voor het leven.’ Volgens Dijkgraaf levert die literaire heisa niet enkel fijn vermaak op. ‘Het is geen roddel en achterklap. Het spektakel zorgt ervoor dat er een aandacht voor literatuur is die wij niet kennen. In heel Frankrijk volgen de mensen de polemieken, lezen de boeken en bespreken ze. Het gáát ergens over.’

Medium 51z4h etewl. sx294 bo1 2c204 2c203 2c200

Premio Strega

‘Er stijgt een andere geur op uit de Strega, dat vind ik er zo interessant aan. De prijs verschilt wezenlijk van zijn Noordelijke tegenhangers. In Italië worden heel andere dingen belangrijk gevonden in boeken en dat zegt wat over het land zelf. De misdaadroman is er, zoals in verschillende landen rond de Méditerranée, erg populair. Je hebt er een aantal heel goede thrillerauteurs.’ Dezen vertellen een heel ander soort verhalen dan hun Scandinavische collega’s. ‘Denk aan die nieuwe Netflix-serie over Marseille, daar wordt ook die typische mediterrane spanning weergegeven. Het is dat laisser aller-gevoel van “de wereld is een puinhoop, maar we maken er wat van”.’

Medium la ferocia

De prijzen van de Börsenverein des Deutschen Buchhandels

Duitsers lezen veel Nederlandse literatuur. Literatuurcriticus Reich-Ranicki kan hier deels verantwoordelijk voor worden gehouden. ‘Hij had jarenlang een populair literatuurprogramma zoals Van Dis dat bij ons had. Een aantal jaar geleden was Cees Nooteboom zijn gast en sindsdien is hij min of meer een bekende Duitser. Na Nooteboom werden allerlei Nederlandse auteurs vertaald en door Reich-Ranicki en anderen besproken, van Margriet de Moor tot Tommy Wieringa.’ Waar komt de waardering voor het Nederlandse geluid vandaan? Dijkgraaf heeft een hypothese. ‘De Duitse literatuur wordt nog altijd gekenmerkt door Vergangenheitsbewältigung. Ook jonge schrijvers houden zich telkens weer bezig met oorlog en schuld. Bovendien is de Duitse schrijver vaak ook filosoof. En de Duitse filosofie is zwaar. Nederlandse romans zijn doorgaans niet zo zwaar en ook niet zo filosofisch. Dat zou best kunnen meespelen. De Duitse literatuur staat open voor stemmen van elders. Dat vind ik altijd in een land te prijzen.’

Medium 36218911

Nobelprijs voor de literatuur

Het is tijd voor een Nederlandse Nobelprijswinnaar. ‘Ik vind Nooteboom nog altijd een goede kandidaat. Hij is heel breed, is wereldwijd vertaald en schrijft in allerlei genres. Een nominatie voor de Nobelprijs vereist een zekere bekendheid, dit is in het voordeel van Nooteboom. De mensen kennen hem. Hij reist de hele wereld over en wordt op allerlei plekken gelezen, van Zuid-Amerika tot China en Japan.’ Dijkgraaf voegt glimlachend toe: ‘Hij is in het Zweeds vertaald, dat helpt ook altijd. Eigenlijk zou het mij niets verbazen. Net als anderen kan ik me niet altijd volledig vinden in de nominaties. De keuzes voor winnaars zijn vaak ondoorgrondelijk. Toen die Italiaanse toneelschrijver Dario Fo tot winnaar werd uitgeroepen, zei iedereen: ‘Who the hell is Dario Fo?’. Hetzelfde zeiden ze in de Verenigde Staten over Modiano. En dat vind ik nou waardevol. Dat er aandacht is voor literatuur, dat er gediscussieerd wordt over inhoud. Mensen worden dan gedwongen te vertellen waarom ze het werk van Fo of Modiano wel of niet iets vinden.’

Medium brea

Libris Literatuurprijs

‘De Libris brengt het Nederlandse publiek op andere gedachten. Neem nou Connie Palmen, die ‘m dit jaar won. Hoewel sommigen met haar weglopen, is er ook een groot aantal mensen dat moeite heeft met haar celebrity-koketterie. Haar nieuwe boek, Jij zegt het, is fantastisch, ze heeft een dijk van een verhaal geschreven. Nu ze de Libris gekregen heeft, krijgt haar boek een heel breed publiek.’ Geamuseerd maakt Dijkgraaf weer de vergelijking met Frankrijk: ‘Daar tel je niet eens mee als je niet koketteert met je eigen ego. Je wordt er geacht een intellectueel te zijn. Sterker nog, als je schrijft ben je per definitie een intellectueel. In Nederland vinden we dat al gauw een scheldwoord, dan word je elitair gevonden. Wat mij betreft mogen we wel wat Franser worden. Ik merk dat als ik Nederlandse auteurs in een interview iets vraag dat hun eigen boek overstijgt, ze vaak niet weten wat ze moeten antwoorden. Franse schrijvers hebben het over de wereld. Als Palmen een française zou zijn, zou ze gevraagd worden naar de situatie in Syrië. Nu wil ik niet zeggen dat iedere auteur altijd iets moet vinden van de vluchtelingenproblematiek of klimaatverandering, maar wij hebben te veel een houding van “schoenmaker, blijf bij je leest”.’

Medium jij zegt het 400

Beeld: (1) Boussole van Mathias Énard: winnaar van de Prix Goncourt van 2015; (2) La ferocia van Nicola Lagiogia: winnaar van de Premio Strega van 2015; (3) Die erfindung der Roten Armee Fraktion durch einen manisch-depressiven Teenager im Sommer 1969 van Frank Witzel: winnaar van de Deutscher Buchpreis van 2015; (4) Svetlana Aleksijevitsj: winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur van 2015; (5) Jij zegt het van Connie Palmen: winnaar van de Libris Literatuurprijs van 2016