SoundLAB-workshop met speciaal voor het Muziekgebouw ontworpen elektro-akoestische instrumenten, Amsterdam © Vera Duivenvoorden

Hoe krijg je een kind aan de kunst? In de klassieke muziek begint het met een magische ontdekking. Kind slaat een toon op de piano aan of hoort iemand viool spelen en is gegrepen. Dat is het mooiste stuk, dat van de eerste liefde. De weg naar actieve muziekbeoefening wordt een taai proces. En onderweg dooft vaak het vuur. De raves lonken, op school begrijpen ze je niet, het wordt te moeilijk en tijdrovend. Enfin, dan kun je nog altijd concertbezoeker worden.

Cultuureducatie heeft dus twee opdrachten: bij kinderen dat eerste moment van verwondering op te wekken, en ze vervolgens bij de les te houden. Dat beseft de cultuursector. Muziekeducatie boomt. Zeven Amsterdamse kunstinstellingen hebben er de krachten voor gebundeld in de Alliantie Muziekeducatie Amsterdam (ama). Naast jeugdmuziekgezelschap Oorkaan zijn alle grote partijen present: Concertgebouw en Koninklijk Concertgebouworkest, Muziekgebouw aan ’t IJ en Bimhuis, Nationale Opera & Ballet en Nederlands Philharmonisch Orkest. In goed overleg stemmen ze hun programma’s op elkaar af. Op een speciale website kunnen geïnteresseerde scholen zich oriënteren op het overweldigende aanbod.

Het Concertgebouw brengt een scala van baby-, peuter-, kleuter- en familieconcerten. De Nationale Opera organiseert in maart 2023 een Kinderkorenfestival, heeft workshops waar kinderen zelf zingend en acterend kunnen kennismaken met bestaand en nieuw operarepertoire, en produceert jeugdvoorstellingen als Het lijflied, Operetta Land en Be Opera XL. Echte muziektheaterproducties, zegt hoofd educatie, participatie en programmering Mechteld van Gestel: voor de jonge kinderen in de Kleine Zaal, voor 8+ en 10+ in de Grote. Voor muziektheater is meer nodig dan goedbedoelde propaganda door een zanger met pianobegeleiding. ‘Wij willen opera in zijn volle glorie laten zien. Meer zangers, meer musici.’

In het Muziekgebouw is er onder veel meer Open je oren, een serie muzikale portretten van inspirerende persoonlijkheden als gospelzangeres Shirma Rouse en de violiste Diamanda la Berge Dramm. In gesprek met Dieuwertje Blok leggen ze zichzelf en hun muzikale wereld bloot. Voor avonturiers zijn er SoundLAB-workshops met hun wonderlijke, speciaal voor het Muziekgebouw ontworpen elektro-akoestische instrumenten.

Educatie is voor de grote podia geen margewerk. Sinds 2001 haalde het Concertgebouw met educatieprojecten vierhonderdduizend bezoekers binnen. Het probeert een breed publiek te bereiken, ook van kinderen voor wie concertbezoek ‘vanuit de thuissituatie niet vanzelfsprekend is’. Werving verloopt vooral via de scholen, zegt Malou Castel, coördinator educatie en familieconcerten. Die worden met brochures en mailings door het Concertgebouw benaderd, en ‘wij merken dat leerkrachten het persoonlijke contact met ons waarderen’. Nationale Opera en Muziekgebouw breken graag het ijs in de klaslokalen. Via een educatiewebsite en zelf ontwikkeld lesmateriaal worden kinderen voorbereid op de concerten. Want ze moeten er wel iets van leren. Castel: ‘Als ze met die bagage komen, levert dat al een heel andere ervaring op dan wanneer ze hier blanco zouden gaan zitten.’ Het gebouw organiseert daarnaast workshopmiddagen voor muziekdocenten, maakt podcasts voor kinderen en biedt in samenwerking met 123ZING een ‘digitale leerlijn’ aan van videolessen voor groep 1 tot en met 8.

Omdat het nodig is, zegt Concertgebouw-directeur Simon Reinink, zowel vanuit ideële als commerciële motieven. ‘Wij vinden dat kinderen recht hebben op mooie muziek’, zegt hij, en de erosie van het muziek- en cultuuronderwijs baart hem zorgen. ‘Wij kunnen de muzieklessen op de scholen niet vervangen, maar dit geeft echt maatschappelijke meerwaarde.’ Natuurlijk, erkent hij, speelt een ‘welbegrepen eigenbelang’ mee. De jeugd van vandaag kan het publiek van morgen zijn. Om dezelfde reden is in het Muziektheater de bestrijding van vooroordelen deel van de opdracht, zegt Mechteld van Gestel. ‘Dat ballet voor meisjes is en opera voor dikke zangeressen die heel hard zingen.’

Zelfs de allerkleinsten worden in het brede educatie-offensief op maat bediend. Gezelschappen als het Wonderland Collectief en Frisse Oren richten zich specifiek op de allerkleinsten. Het Muziekgebouw programmeerde in coproductie met dansgezelschap Dadodans tijdens de Kindermuziekweek in april 2022 de voorstelling WeeRKLaNK, waarin een danseres, een trompettist en een mimespeler een interactieve installatie met elektronische muziek en glijbaan tot leven wekken voor een doelgroep van 0 tot 104. Het Concertgebouw verzorgt uitverkochte Babyconcerten voor turven tot zestien maanden. Je weet niet wat je ziet. Terwijl Quirine Viersen een Bach-suite uitvoert, kruipen de pasgeborenen vrij rond, instrumenten betastend. Of er nieuwe Yo Yo Ma’s van komen? Misschien is het niet de juiste vraag.

‘De vraag naar het rendement van cultuureducatie vind ik altijd lastig’, zegt Van Gestel. ‘Voor mij betekent het dat je kinderen trakteert op iets waarmee ze zelden meer in aanraking komen: een live-voorstelling van muziektheater met een echt verhaal.’ Reinink: ‘Een van de leukste gesprekken van mijn leven had ik met de viroloog Jaap Goudsmit, die ik sprak toen ik tijdens de coronapandemie meer wilde weten over de hele aanpak. Die zei: nadenken is een van de domste dingen die je kunt doen. Doen, zei hij, daar leer je van. Je hebt een oneindig aantal variabelen in het leven, zeker met virussen, en je hebt geen idee welke variabelen impact hebben.’ Vrij vertaald naar de praktijk: hoe meer actie, des te groter de trefkans.

Het verrassingselement kan helpen. De SoundLAB-instrumenten van het Muziekgebouw zijn gemaakt voor ontdekkingsreizen. Druk op een knop of trek aan een stok en er begint iets te knerpen of merkwaardige elektronische klankslierten te produceren. Voor het kind toverij, dus goud voor de zendingsdrift. In de SoundLAB-workshops leren begeleiders Robbie en Minka kinderen (en eventueel ouders) iets over samenspelen. Daarna mogen ze in groepsverband hun eigen compositie maken met de speeltuigen van het huis. Doel: de creativiteit stimuleren en het plezier van muziek maken overbrengen.

Kinderen paternalistisch Beethoven door de strot persen is voltooid verleden

SoundLAB beweegt zich ontspannen tussen leermoment en uitje. In de Atriumzaal van het Muziekgebouw tref ik een gemêleerd gezelschap aan. De dochter van Nieuwsuur-man Eelco Bosch van Rosenthal viert er haar verjaardag met een trits vriendinnen. Een Turks echtpaar met twee jonge kinderen, net drie maanden in Amsterdam, komt de lokale cultuur verkennen. Speelse lessen over ritme en samenwerking worden met verrassende gretigheid geconsumeerd. Daarna trekken groepjes deelnemers zich in vier studio’s terug om met de instrumenten iets tot stand te brengen. Als vlieg op de muur zie je wat de muzikale ontwikkeling van kinderen bevordert en tegenhoudt. Het gebrek aan vaardigheden is een uitdaging: waar begin je, als je net voor het eerst hebt gehoord wat een ritme is? Dan kun je twee dingen doen: stampij maken, of de handen ineenslaan. Terwijl vooral de jongetjes lukraak solo op dingen slaan, beginnen de meiden van het verjaardagsfeestje onmiddellijk de marsroutes te overleggen.

En ze hebben plezier, een cruciale factor. ‘Als kinderen het niet leuk vinden, haken ze meteen af’, zegt Floortje Smehuijzen, hoofd educatie van het Muziekgebouw en het Bimhuis. De kunst is ze erbij te houden. Daarom zoekt het Muziekgebouw naar innovatieve participatiemethoden, ‘nieuwe manieren om muziek samen te beleven’. Kinderen paternalistisch Beethoven door de strot persen is voltooid verleden. Bovendien krijgt de klassieke canon steeds meer concurrentie van belendende culturen. Daarmee is het tijdperk van de eurocentrische, dwingende cultuurnormen opleggende opvoedkunde echt voorbij.

Dwang levert sowieso niets op. Dus vooral geen preken, de muziek zelf moet de boodschap overbrengen. In de producties die het Concertgebouw met partners als Amsterdam Sinfonietta maakt wordt elk woord op een goudschaal gewogen. Castel: ‘We proberen de verhaallijn en het theatrale aspect zo minimaal mogelijk te houden maar puur te gebruiken om te versterken wat wij willen dat ze uit de muziek kunnen halen.’

Hoe dat uitpakt, zie je in de Koorzaal van het Concertgebouw aan de voorstelling Stuiterstokken van KleuterSinfonietta, een zeskoppige en druk hupsende strijkersdelegatie uit Amsterdam Sinfonietta. In zes bloempotten proberen ze plantjes op te laten komen. Het beste groeimiddel blijkt de muziek. Op de openingsmaten van Schuberts Arpeggione-sonate steekt in pot 3 het eerste groen de kop op. Een wonder! Kreten van verrukking en verbazing in de zaal. Zo simpel kan het zijn. Beetje humor, beetje magie, stukje meezingen. In de categorie kleine wonderen is er dus wel degelijk een alternatief voor de smartphone.

Maar je kunt nooit voorspellen hoe iets valt, zegt Floortje Smehuijzen: ‘Ik weet wel dat je meer publiek trekt met bekende namen. Bij Circus Charms met Frank en René Groothof heb je ineens vijfhonderd man in de zaal.’ Terwijl die voorstelling gaat over de absurdistische Russische schrijver Daniil Charms, met bijbehorende Russische muziek uit de jaren twintig van de vorige eeuw.

Kan best, zegt Groothof zelf. Als kinderen zich met de stof kunnen identificeren is veel mogelijk, getuige zijn bewerkingen van grote opera’s voor jong publiek. ‘Neem Carmen, een jongen die uit jaloezie een meisje neersteekt. Na afloop hebben ze echt geen hulplijn nodig.’ Jaloezie, dat kennen en begrijpen ze. Of foute ouders. ‘Ik heb het verhaal van Vincent van Gogh verteld. Daar laat ik Vincent eerst zeven zijn. Hij trapt rotzooi, heeft een vader die zijn kind niet begrijpt, die hem naar kostschool stuurt.’ De muziek doet de rest.

‘Het hoeft echt niet altijd over draken of prinsessen te gaan’, zegt ook Van Gestel. ‘Kinderen hebben nog niet die bagage van vooringenomenheid. Een beetje somberheid kunnen ze best hebben.’ Een beetje abstractie ook. Bij Oorkaan maken ze met het Dudok Kwartet een voorstelling over Beethovens Strijkkwartet op. 132.

‘Je hoeft heus niet altijd een stapje omlaag te doen om het voor kinderen bereikbaar te maken’, zegt Smehuijzen. ‘We hebben bij het Bimhuis een serie die ‘Groove Beest’ heet, steeds met een jong bandje dat daar ’s avonds ook voor “gewoon” publiek speelt. We hebben alleen het format een beetje aangepast voor kinderen.’ Werp geen nodeloze drempels op, zegt ze. ‘In Open je oren vraagt Dieuwertje de gast gewoon: waarom ben jij viool gaan spelen? Waarom niet fluit?’

Dat kan de strak gemillimeterde Diamanda la Berge Dramm, een van de origineelste Nederlandse musici van nu, uitstekend uitleggen. De viool, zegt ze, is een soort binnenstebuiten gekeerde strot. Alles wat bij de zingende mens aan de binnenkant zit, is bij de viool uitwendig. Maar dan begint ze zelf te zingen en dat doet ze onwaarschijnlijk prachtig, met de verloren eenvoud van het kind. Was ik nu acht geweest, dan had misschien dat stemgeluid me tot de kunst bekeerd. Van die ogenblikken zal het educatie-apparaat het moeten hebben. Het beste medicijn tegen cultuurdoofheid blijft het wonder. 

Voor de aankomende babyconcerten en jeugdvoorstellingen zie muziekgebouw.nl, concertgebouw.nl en operaballet.nl. Voor scholen: amsterdamsemuziekeducatie.nl