Op naar een russische dictatuur

Als dag en nacht verschillen de twee Russische films die in Cannes werden gepresenteerd. De dag is ‘The Barber of Siberia’ van Nikita Mikhalkov. ‘Moloch’ van Aleksandr Sokoerov is de nacht.

Filmregisseurs zijn zelden bescheiden mensen. Toch zal het niet meevallen om een onbescheidener filmmaker te vinden dan Nikita Mikhalkov. Volgens geruchten zou hij overwegen zich kandidaat te stellen voor het presidentschap van Rusland. Na het zien van The Barber of Siberia is het niet moeilijk om je de onbegrensdheid van de ambities van Mikhalkov voor te stellen. Als je de film serieus neemt, en dat kost me enige moeite, dan gaan Mikhalkovs aspiraties zelfs verder dan het bekleden van de functie van gekozen president. De man ziet een tsaar in zichzelf. Zonder ironie speelt hij in de film de rol van tsaar Alexander(III. Een charismatisch heerser op een wit paard die door zijn militairen wordt beschouwd als een soort heilige. Kennelijk kon Mikhalkov zich geen andere acteur dan zichzelf voorstellen in deze cruciale en symbolische rol. De film is een bombastische en onmatige historische kostuumfilm, maar heeft over het geheel de toon van een komedie. Alleen als Mikhalkov de Grote op zijn paard in beeld verschijnt is er geen spoor van humor meer te bekennen. Deze beelden ademen een bijna religieuze serieusheid. Het is een film waarin alle registers worden opengetrokken. Geen cliché blijft ongebruikt, geen figurant was in de draaiperiode werkloos, geen kostuum ongedragen en geen paleis stond leeg. En alles glimt of het nieuw is. In Rusland draait de film met zeer veel succes en het zou best kunnen dat één van de aantrekkelijke kanten voor het Russische publiek juist is om hun land nu eindelijk eens glanzend en functionerend te zien. De roep die de film vooruitging was dat het een reactionair en nationalistisch drama was. In veel opzichten is de film dat ook, maar het is dan verbazend om te zien dat hij niet uitgesproken Russisch is, maar veeleer Hollywood. Het verhaal wordt opgehangen aan de belevenissen van een Amerikaanse dame in het pre-revolutionaire Rusland en dat maakte dat de film voor het grootste deel Engels gesproken is. De andere Russische film in Cannes, Moloch van Aleksandr Sokoerov, staat in groot contrast met die van Mikhalkov. Hier geen glimmend Hollywood, maar grauwe en duistere tinten. Geen groots spektakel, maar een benauwend drama met een handvol acteurs op één locatie. Filmisch gezien behoren ze tot twee verschillende werelden, maar er zijn thematische lijnen die ze op een merkwaardige manier met elkaar verbinden. De film van Sokoerov speelt zich af in het lugubere buitenhuis van Hitler boven op een bergtop. Zijn Adelaarsnest. Min of meer opgesloten in het bunkernest probeert Eva Braun de tijd te doden. Zo danst ze naakt rond om de wachten te provoceren en snuffelt rond in de privévertrekken van de demonische heerser. Haar eenzaamheid wordt voor een etmaal onderbroken als een al behoorlijk malende Hitler met een kleine hofhouding het verblijf aandoet. Sokoerov voert een grimmige karikatuur van Hitler ten tonele. Een man die midden in een monoloog in slaap kan vallen, zich inbeeldt allerlei ziekten te hebben en die het zicht op de realiteit al lang geleden is kwijt geraakt. In de vorm van een generaal Radlov heeft Mikhalkov ook zo'n karikaturale leider in zijn film. Iemand die dankzij de macht van zijn positie en de slaafsheid van zijn omgeving geen strobreed in de weg wordt gelegd, ook al maakt hij blunder op blunder en zijn de catastrofale gevolgen van zijn handelen evident. Ieder op hun heel eigen manier hebben zowel Mikhalkov als Sokoerov een film over macht en machtsmisbruik gemaakt. Beiden moesten daarvoor een beroep doen op buitenlandse middelen. Mikhalkov vond zijn geld in Frankrijk en Sokoerov in Duitsland. Mikhalkovs voorbeelden zijn vooral in het oude Hollywood te vinden en Sokoerovs bronnen gaan terug tot de Duitse romantiek. Via een omweg over de grens gaat de film van Mikhalkov toch in de eerste plaats over Rusland en neemt hij met zijn rooskleurige voorstelling van de tijd van voor de revolutie een duidelijke politieke positie in. Het ligt voor de hand om in dit verband ook Sokoerovs film te betrekken op de huidige politieke situatie in Rusland, al geeft hij daar binnen de film eigenlijk geen concrete aanwijzing voor. Toch kan de trieste conclusie uit beide films geen andere zijn dan dat Rusland zich opmaakt voor de dictatuur. Mikhalkov loopt zich daar warm voor, terwijl Sokoerov zich grote zorgen maakt. De zorgelijke film heeft mijn voorkeur.