Op slag blind

Laserwapens die soldaten en burgers voorgoed blind maken. Het Amerikaanse leger hanteert ze al enige jaren en weigert mee te werken aan een verbod. En de deelnemers aan de komende herzieningsconferentie van het Conventionele-Wapenverdrag hebben wel wat anders aan hun hoofd. Landmijnen bijvoorbeeld.
HET JAAR 1999. Een groep blauwhelmen patrouilleert ‘s nachts rond Belgrado. In de verte schijnt plotseling een fel licht in de duisternis. De ogen van de soldaten worden automatisch op de lichtbron gericht. Het volgende moment geschreeuw, paniek. Een aantal soldaten is getroffen door een shot van een laserwapen. De laserstraal heeft een gat in hun netvliezen gebrand.

Science fiction? Zeker niet. Het Amerikaanse leger werkt al enkele jaren met laserwapens die het menselijk oog kunnen verblinden. Overigens zijn deze wapens volgens het Pentagon en de fabrikanten niet met dit doel vervaardigd. Ze dienen om optische sensoren (uiterst gevoelige waarnemingssystemen) van de vijand uit te schakelen. Maar met exact hetzelfde wapen kan ook het menselijk oog worden vernietigd. Over dit aspect rept het Pentagon met geen woord. Maar tegenstanders van deze wapens beweren dat Amerika wel degelijk lasers ontwikkelt - en zelfs al gebruikt - die enkel en alleen dienen om soldaten te verblinden. Het feit dat de Verenigde Staten geen verbod willen op verblinding als methode van oorlogsvoering, lijkt deze tegenstanders gelijk te geven. En waar zouden de FBI en de Amerikaanse Veiligheidsdienst deze apparaten voor nodig hebben?
IN HET DOORGAANS goed geinformeerde Engelse vaktijdschrift International Defense Review van februari 1995 staat dat wapenfabrikant Lockheed Sanders met het Amerikaanse leger een intentie-overeenkomst heeft afgesloten over de levering van lichtgewicht laserwapens van het type AN/PLQ-5 Laser Countermeasures Sets (LCMS). Het laserapparaat kan op een aangepast automatisch geweer van het type M16A2 worden geschroefd. De batterijen voor het apparaat draagt de soldaat op de rug. Deze kunnen energie leveren voor drieduizend shots. Inclusief batterijen weegt het apparaat negentien kilo. Er wordt gewerkt aan een apparaat dat slechts negen kilo weegt en niet op de loop van een ander geweer hoeft te worden geschroefd. Volgens IDR heeft het Amerikaanse leger een optie genomen op een jaarlijkse afname voor de komende drie jaar van vierhonderd van de Lockheed Sanders AN/PLQ-5 LCMS. Het blad schrijft dat ook de Amerikaanse geheime dienst en de FBI exemplaren hebben besteld.
Met wapens zoals de hierboven beschreven Lockheed Sanders kan via een gerichte low-energy laser die niet te horen en te zien is, tot een afstand van een kilometer de tegenstander in een fractie van een seconde worden verblind. Of de verblinding blijvend of tijdelijk is hangt van een aantal factoren af. Zoals de weersomstandigheden, eventuele rookontwikkeling op het slagveld en de hoek van waaruit ‘gestraald’ wordt. Ook de pupilwijdte en de kleur van de ogen spelen een rol. Bruine ogen kunnen meer licht absorberen dan blauwe ogen en zijn daardoor iets minder gevoelig voor laserlicht. Gericht op andere delen van het lichaam kan de laserstraal geen verwondingen aanbrengen.
De winst is militair-strategisch gezien groot: objecten kunnen onbeschadigd worden ingenomen, de tegenstander zit opgezadeld met gecompliceerde wonden en zal waarschijnlijk nooit meer op het slagveld terugkeren. Bovendien zal het moreel onder de vijandige soldaten verslappen: het idee elk moment je gezichtsvermogen te kunnen verliezen veroorzaakt volgens psychologen veel meer stress dan het idee in het heetst van de strijd een been kwijt te raken.
De straal van een anti-ogenlaser is sterk genoeg om vanuit een zijdelingse positie ernstige schade toe te brengen aan het oog. De laser brandt een gat in het netvlies waardoor het oog vol bloed loopt. De meest voorkomende oogverwonding door het gebruik van laserwapens op het strijdtoneel, zal 'functionele blindheid’ zijn. De getroffene kan bijvoorbeeld niet meer autorijden, kaartlezen of 'op doel’ richten. Maar een aanzienlijk gedeelte zal voorgoed en volledig blind blijven.
Het is ook mogelijk de tegenstander met laserstralen te laten duizelen, waarbij alleen tijdelijke blindheid optreedt. Snel achter elkaar worden dan bijvoorbeeld korte laserflitsen op een straaljagerpiloot afgevuurd. Hij is dan voor tien tot twintig seconden verblind en zal het vliegtuig moeten verlaten wil hij niet te pletter vallen. Overigens werkt dit alleen onder ideale omstandigheden waarbij afstand en atmosferische factoren precies goed zijn.
DE ONTWIKKELING van verblindingswapens verloopt bijzonder snel. Naast Lockheed Sanders zijn ook de Amerikaanse militaire fabrikanten als Allied-Signal Corporation en McDonnel Douglas Electric Systems bezig met de ontwikkeling van anti-sensorlaserwapens die ook kunnen worden toegepast als anti-ogenwapens. Ook in de militaire laboratoria in Frankrijk, Engeland en Rusland wordt gewerkt aan verblindingswapens. Volgens militaire vakliteratuur (Military Technology, Jane’s Defence Weekly, International Defense Review) zouden de Russen tijdens de oorlog in Afghanistan al met verblindingswapens hebben geexperimenteerd en zouden de Britten er in het Falkland-conflict drie Argentijnse straaljagers mee hebben uitgeschakeld.
De Amerikaanse strijdkrachten beschikken overigens, behalve over draagbare laserwapens, ook over laserkanonnen die in een keer grote hoeveelheden soldaten kunnen verblinden. Sinds het eind van de jaren tachtig zijn een onbekend aantal tanks (Bradley’s) en helikopters van de Amerikaanse strijdkrachten uitgerust met zogenaamde Stingray-laserwapens. De Stingray kan door middel van een brede straal laserlicht een groot gebied afzoeken naar vijandelijke, optische waarnemingssystemen. Ook kan de Stingray een dunne laserstraal genereren om periscopen en nachtkijkers te verblinden of te vernietigen. Met name deze dunne, compacte laserstraal kan fataal zijn voor de ogen.
Op oorlogsschepen wordt al jaren geoefend met laserkanonnen die vijandige straaljagerpiloten moeten verblinden. Eind jaren tachtig protesteerden de Verenigde Staten bij de Sovjetunie; hun piloten zouden tijdens verkenningsvluchten regelmatig zijn geconfronteerd met lasers op Russische schepen. Op 12 juni 1989 sloten de Verenigde Staten en de Sovjetunie in Moskou een verdrag dat ongelukken tussen de beide strijdkrachten moest voorkomen. In dit Verdrag ter Voorkoming van Gevaarlijke Militaire Activiteiten staat onder meer dat de beide landen zullen voorkomen 'dat laserstralen personeel of materiaal van de andere partij in vredestijd beschadigen’.
Generaal-majoor van het Zweedse leger, Bengt Anderberg, en Myron Wolbarsht, een vooraanstaand Amerikaans oogheelkundige, schrijven in hun boek Laser Weapons: The Dawn of A New Military Age: 'Het meest verschrikkelijke wapen op het toekomstige slagveld kan het kleine, goedkope en dus massaal geproduceerde anti-ooglaserwapen zijn dat de kracht heeft om massale blindheid te veroorzaken onder infanteristen.’ Vooral omdat de vele 'oefeningen’ en 'experimenten’ met verblindende wapens erop duiden dat laserwapens een onweerstaanbare aantrekkingskracht uitoefenen op militaire strategen.
Het Internationale Comite van het Rode Kruis heeft in de periode van 1989-1991 vier bijeenkomsten georganiseerd waarin de technische, juridische en beleidsmatige aspecten van het gebruik van lasers op het slagveld werden besproken. Tijdens de vier bijeenkomsten is door militaire experts, oogheelkundigen, psychologen, oorlogsjuristen en andere deskundigen gediscussieerd over de vraag of het verblinden van tegenstanders onder het bestaande oorlogsrecht verboden moest worden, of dat er naar een verbod moest worden gestreefd. Het merendeel van de deelnemers achtte het gebruik van lasersystemen voor doelopsporing en aanduiding toelaatbaar. Bijkomend oogletsel aan militair personeel als gevolg van deze laserwapens werd door de meerderheid van de deelnemers niet onrechtmatig gevonden.
Namens Nederland nam G. J. van Hegelsom deel aan de bijeenkomsten van het Internationale Rode Kruis (IRK). Hij is adviseur op het gebied van oorlogsrecht van minister van Defensie Voorhoeve. Volgens Van Hegelsom bestaat er in de Internationale Gemeenschap geen overeenstemming over de vraag of gebruik van verblindingslasers onder het huidige oorlogsrecht onrechtmatig is: 'Hoewel het gevaar voor het menselijk oog door alle deelnemers wordt onderkend, bestaat er geen consensus of en hoe een dergelijk verbod zou kunnen of moeten worden bewerkstelligd.’
Van Hegelsom ziet als het grote probleem dat de techniek voor anti-sensorenlasers gelijk is aan die van anti-ooglasers. 'Een verbod op de ontwikkeling, produktie en het gebruik van anti-oogwapens zou dan tevens het einde betekenen voor de inzet van anti-sensorenwapens. En van deze laatste categorie wapens vindt een meerderheid de gevolgen nu juist wel weer toelaatbaar. Daarnaast weet ik van mijn Amerikaanse collega’s dat zij juridisch geen verschil zien tussen een kogel of een laserstraal die het menselijk oog verblindt.’
Met name Zweden ijvert, ondersteund door het Internationale Rode Kruis, voor een verbod op verblindingswapens. Zij vinden dat verblindingswapens onnodig veel leed veroorzaken in relatie tot het militaire effect. Op initiatief van Zweden wordt tijdens de herzieningsconferentie van het Conventionele-Wapenverdrag in september dit jaar aan de zestig deelnemende landen een protocol ter ondertekening voorgelegd, waarin staat dat 'het opzettelijk verblinden als methode van oorlogsvoering’ niet is toegestaan op grond van het humanitair oorlogsrecht.
DE VOORTEKENEN voor een verbod zijn niet bepaald gunstig. Tijdens de zorgvuldig van het publiek en pers afgeschermde voorbesprekingen zou zijn afgesproken dat voorrang wordt gegeven aan een ander urgent probleem: landmijnen. Pas wanneer op dat gebied voldoende vooruitgang is geboekt, kan worden gesproken over het Zweedse voorstel.
Van Hegelsom: 'De conferentie duurt drie weken. Het is maar zeer de vraag of er tijd overblijft voor een diepgaande discussie over laserwapens. Aan een gezamenlijk standpunt over verblindende wapens zullen de nodige discussies vooraf moeten gaan. Of we daar tijdens de herzieningsconferentie in slagen, is maar zeer de vraag. Wel zal dan eventueel over de datum van een volgende herzieningsconferentie moeten worden gesproken. Waarschijnlijk zal die over vijf jaar plaatsvinden.’
Het Internationale Comite van het Rode Kruis waarschuwt er voor dat een eventueel verbod over vijf jaar te laat zal zijn. 'Verblindingswapens kunnen op grote schaal geproduceerd en verspreid worden. Niet alleen onder soldaten maar ook onder terroristen en criminelen’, zegt L. Doswald-Beck van het Rode Kruis in Geneve. Tot nu toe hebben slechts elf landen, waaronder Nederland, zich uitgesproken voor een aanvullend protocol dat voorziet in een verbod op verblindingswapens. Veertien andere landen, waaronder Rusland, Frankrijk en Groot-Brittannie, gaan onder voorwaarden akkoord. Zij willen alleen een verbodsbepaling ondertekenen als de Verenigde Staten dat ook doen. Maar de Amerikanen hebben al aangegeven desnoods met een veto een verbod op verblindigswapens tegen te houden.
HOEWEL ER NOG geen meerderheid voor een verbodsbepaling is, zegt het Internationale Comite van het Rode Kruis hoopvol gestemd te zijn. Volgens Doswald-Beck is het van groot belang dat verblindingswapens in ieder geval als inhumane wapens ge stigmatiseerd worden. 'Maar het beste is natuurlijk een verbod. We moeten voorkomen dat met laserwapens hetzelfde gebeurt als met landmijnen. De wereld is vergeven van miljoenen landmijnen die zelfs als de oorlog is afgelopen dagelijks nog vele slachtoffers maken. Daarom is het beter om verblindingswapens nu al te verbieden.’
Op dit moment zijn er nog geen adequate beschermingsmaatregelen tegen de low-ene gery-laserstralen voorhanden. Alhoewel ook daar hard aan gewerkt wordt door onder andere dezelfde producenten die laserwapens ontwikkelen. Er bestaan speciale beschermingsbrillen die laserlicht kunnen filteren. Voorwaarde is dan wel dat de golflengte van de laserstraal bekend is. Een lasergeweer kan echter verschillende golflengten tegelijkertijd gebruiken. Het filteren van alle golflengten voor volledige protectie zou alle licht blokkeren en het de beschermde persoon onmogelijk maken ook maar iets te zien. Niet erg handig op het slagveld.
'Het lijkt onmogelijk om een beschermingsmiddel voor het oog van een infanterist te ontwikkelen zonder dat het gezichtsvermogen onaanvaardbaar wordt beperkt’, zegt J. E. E. Keunen, hoogleraar oogheelkunde aan de Universiteit van Leiden. De hoogleraar volgt behalve de medische toepassingen van lasers ook de militaire toepassingen op de voet. 'Het is een zorgwekkende ontwikkeling. De apparaten hebben een excessieve werking.’ Volgens Keunen, die tijdens zijn werk zelf dagelijks 'lasert’, is in sommige gevallen behandeling mogelijk. Maar om te voorkomen dat het netvlies loslaat, moet wel binnen 48 uur worden geopereerd door gespecialiseerde artsen die de beschikking hebben over de meeste geavanceerde apparatuur. De kans op complicaties is groot. 'Vooralsnog biedt een zwart lapje voor een van de ogen nog de beste bescherming’, merkt Keunen cynisch op. 'Dan blijft in ieder geval nog een gedeelte van het gezichtsvermogen intact.’
In een van de belangrijkste oogheelkundige tijdschriften ter wereld, The Journal of Ophthalomology, vraagt het blad de aandacht van alle oogartsen ter wereld voor laserwapens die tot doel hebben de tegenstander te verblinden: 'Een wapen dat enkel en alleen is ontwikkeld en wordt geproduceerd met het doel om mensen te verblinden, kan vanuit humanitair oogpunt worden beschouwd als een inhumaan wapen en vergeleken worden met gifgas of dumdumkogels. Zulke wapens zijn in strijd met de doeleinden van oogheelkunde en de principes van het Internationaal Recht.’
De medische deskundigen die door het Rode Kruis zijn benaderd, schatten dat wanneer anti-sensorlasers die niet tot doel hebben ogen te beschadigen bij conflicten worden ingezet, het aantal oogverwondingen met twee tot drie procent zal toenemen. Worden laserapparaten ingezet om opzettelijk te verblinden als methode van oorlogsvoering, dan kan van alle verwondingen 25 tot vijftig procent ernstige oogschade betreffen.
IS DE WERELD BLIND voor het verblindingswapen? Afgaande op de geringe aandacht van de media en het ontbreken van een publiek en politiek debat wel. In de Tweede Kamer heeft tot nu toe slechts een kamerlid vragen gesteld over laserwapens: de RPF-parlementarier Leerling. In het laatste kabinet-Lubbers heeft hij bij de toenmalige minister van Defensie, Relus ter Beek, geinformeerd naar het Nederlandse standpunt. De regering was er toen nog niet uit.
In Nederland heeft vorig jaar een bejaarde Almelose 13.300 handtekeningen verzameld tegen verblindingswapens. Mevrouw Haakma-Haijtema had de handtekeningen bijeengesprokkeld met hulp van onder meer de Nederlandse Vereniging voor Medische Polemologie (NVMP) en de Vrouwen voor Vrede. Toen Haakma-Haijtema de handtekeningen aan minister van Mierlo overhandigde zei ze: 'Ik ben geen pacifist, ik accepteer dat ik me soms moet verdedigen, maar niet met barbaarse wapens. Dan ga ik liever dood.’
Het Amerikaanse standpunt is tegenovergesteld. In het blad Laser Focus World zegt oorlogsjurist Parks van het Amerikaanse Ministrie van Defensie dat 'oorlog nu eenmaal gewelddadig is. En wat wil je nu liever: dood of blind?’