Hoofdcommentaar

Op strooptocht door Nederland

Medium groene commentaar rooftocht 1

Een week na de zaak-Hirsi Ali ligt het politieke landschap in Nederland er desolaat bij.

De nachtelijke beraadslagingen in de Tweede Kamer afgelopen dinsdag hadden iets weg van het lijsttrekkersdebat na de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart 2002. Toen zaten de partijleiders Melkert (pvda) en Dijkstal (vvd) er als geslagen honden bij, terwijl elite-uitdager Fortuyn de studio beheerste en ruim een miljoen Nederlanders thuis zat te kijken. In een halfuur was het beeld indertijd compleet: het establishment was op zijn retour.

Dinsdagnacht 16 mei 2006 voltrok zich ook zo’n drama met een miljoenenpubliek voor de buis. Maar achter de coulissen verschuilt zich een gecompliceerdere wending. «Curatele», «nieuwe politieke werkelijkheid» en die andere woorden die vroeger dodelijk zouden zijn geweest voor een bestuurlijke carrière, hebben de lucht allerminst geklaard. Verdonk is niet uitgeschakeld. Campagneleider Van de Linde – manager van Fortuyn toen die begin februari 2002 in de Volkskrant artikel 1 van de Grondwet bij het oud vuil zette – heeft bijgeleerd en zich als mental coach nu wel bewezen. Want waar een normaal mens na zo’n schrobbering de kussens over zijn hoofd zou trekken, ging product Rita onverdroten door. Hirsi Ali krijgt wellicht alsnog een paspoort (Verdonk zoekt de uitweg die de motie haar in het tweede dictum biedt), maar dat is geen precedent conform artikel 1 van de Grondwet.

De Tweede Kamer heeft een pyrrusoverwinning geboekt, is de boodschap. Dat is één.

Twee is dat Verdonk een heel andere vraag aan de orde heeft gesteld dan parlement en ministerraad deden. Namelijk: wat stelt een politieke partij nog voor? Volgens de top van de vvd vertolkt de fractie de liberale gevoelens. Volgens Verdonk is zij de megafoon daarvan. De breuk tussen Verdonk en Hirsi Ali is immers niet ten faveure van de laatste uitgevallen. Zie de website van Elsevier, om maar één voorbeeld te noemen.

Beide kampen beroepen zich op de partij. Maar die linies zullen niet standhouden. Dat is het gevolg van twee vrijwillige keuzen en één hardnekkige traditie. De vvd is nooit een partij geweest die raad wist met politieke tegenstellingen in eigen huis. Meningsverschillen zijn er altijd op het persoonlijke vlak uitgevochten. Nijpels (1986), Voorhoeve (1990), Dijkstal (2002) en Van Aartsen (2006) hebben dat ervaren. Sinds vier jaar stelt de vvd zich bovendien bewust open voor de burgerlijke revolte in de hoop die te kunnen inkapselen én te kunnen exploiteren. Om het na de moord op Fortuyn verweesde electoraat een basis te geven, was geen middel te gek. Onder Van Aartsen moest de vvd een debatpartij worden. Dat was «leuk» en «liberaal». Waartoe al die debatten moesten leiden, behalve tot spektakel, was onduidelijk. Vervolgens, de tweede keuze die Fortuyn nooit zou hebben gemaakt, moesten de interne verkiezingen van een nieuwe leider de kroon op dit werk worden. Maar omdat de partij haar bestuurlijk fundament had versjacherd – de «prominenten» in de televisiestudio’s opereren vooral als columnisten – kon anarchie zich van de vvd meester maken. Dat was ook «leuk». Totdat Verdonk er het mes in zette.

Die ene traditie raakt Nederland niet. De twee keuzen die de vvd vanaf 2002 heeft gemaakt, treden wel buiten de oevers van het eigen verenigingsleven. Want op de ongeremde chaos die zich nu aandient, heeft de vvd geen exclusief patent, al beheersen de liberalen de uitvoering ervan beter dan wie ook. Andere partijen moeten zich eveneens rekenschap geven van wat nog komen kan. Ze zijn niet gevrijwaard. De klassieke kaderpartij, waarin de leden meer zeggenschap hebben naarmate ze meer folders uitdelen, is namelijk dood. Met uitzondering van de sp en in mindere mate het cda, dat de corporatistische ervaring van de kvp subtiel in ere probeert te houden, zijn de meeste politieke partijen lossere gemeenschappen geworden.

Die metamorfose is niet vandaag of gisteren begonnen. Al jaren wordt er gedanst op het graf van de twintigste-eeuwse politieke beweging, die doel, middel en personeel als één medaille zag. Eerst was Amnesty International of Natuurmonumenten het lonkende voorbeeld om de participatie der burgers vorm te geven. Die organisaties manifesteren zich wel met een maatschappelijk doel, maar niet met collectieve middelen. Die parallel is intussen ook achter de horizon aan het verdwijnen. Nu bepalen de communicatieconcerns de norm. Zelfs verkiezingen, zoals die van de nieuwe leiders in de vvd, zijn handel geworden. Niet toevallig heeft rtl het exclusieve recht gekregen op een live uitzending van de uitslag.

Het is allemaal heel modern en onvermijdelijk. Maar ook de nieuwe structuurloze partij vermag alleen iets als de bestuurlijke basis intact blijft en de intellectuele bovenbouw op hoofdlijnen coherent. De postzegels moeten wel op tijd worden geplakt. En de brieven moeten over meer gaan dan stemprocedures per sms of internet.

Die essentiële voorwaarden worden her en der verwaarloosd. Wederom staat de vvd in de voorhoede. In haar nieuwe beginselprogramma schreef ze over de «formidabele kans» om het Nederlandse burgerschap opnieuw te ijken. «Ook wij hebben een eeuwenlange bijdrage geleverd aan de totstandkoming en verbreiding van de moderne vrijheid. (…) Te denken valt aan de invloed van de Amsterdams-joodse filosoof Spinoza of aan de vluchthaven die ons land bood aan verlichte denkers als René Descartes, Pierre Bayle of John Locke. Nederland heeft gouden materiaal voor een liberale heldengalerij, waaraan alle inwoners van dit land zelfbewustzijn zouden kunnen ontlenen.» Het blijkt een praatje voor de vaak.

Andere partijen maken het niet zo bont. Maar ook daar geldt: machtsvorming is meer dan goed geselecteerd personeel, ze moet ook zijn verankerd. Individuele bestuurders en collectieve ideeën zijn als twee kruinen op één hoofd.

Het vrij worstelen in liberale kring is dan ook meer dan een tragikomedie. Het is het gevolg van het streven van de partij om politieke democratie tot het format van Standpunt.nl te reduceren. Dankzij de vvd blijkt nu dat al te vrijblijvende kiesverenigingen een gevaar op de weg zijn. Maar dat is dan ook de enige winst van afgelopen week.