De duurzame telefoon

Op weg naar eerlijk bellen

De productie van de huidige smartphones roept veel kritiek op, over zeldzame edelmetalen en slechte arbeidsomstandigheden. Bij de fairphone zal alles anders zijn.

Bas van Abel (1977) steekt er zijn hand voor in het vuur: ‘Die fairphone komt er.’ Het doel van zijn bedrijf FairPhone: aandacht vragen voor de wijze waarop multinationals als Apple, Samsung en Nokia hun miljardenwinst binnenhalen. Van Abel staat als ‘interaction designer’ niet alleen aan het hoofd van het Open Design Lab in Amsterdam, ook initieerde hij het eerste ‘open-source restaurant’ ter wereld, waar alles wat wordt gebruikt en genuttigd via internet wordt gedownload door de klant. Hij schreef het boek Open Design Now, over de transformatie van design naar een meer open discipline. Zijn huidige project draait dan ook niet alleen om de realisatie van een duurzaam product; de daadwerkelijke ‘eerlijke’ telefoon zal volgens Van Abel slechts een symbool zijn voor het begin van een grootse verandering die de technologische industrie moet openbreken.

In november 2012 kwam het Amerikaanse onderzoeksbureau Gartner met de voorspelling dat er in 2013 1,2 miljard smartphones verkocht zouden worden. Net als eerder ontbrandde ook na dit bericht het debat over duurzaamheid en technologie. Voor de productie van de huidige smartphones zijn veel zeldzame edel­metalen nodig, zoals kobalt, tin en zelfs goud. Niet alleen de schaarsheid zal onvermijdelijk een probleem vormen, de edelmetalen zijn ook nog eens afkomstig uit conflictgebieden, waar­onder Congo. Daarnaast hebben veel arbeiders in de fabrieken te maken met erbarmelijke werkomstandigheden. Het inzicht in de totale problematiek blijft onvoldoende, hoewel er steeds meer schrijnende gevallen belicht worden.

Afgelopen jaar bijvoorbeeld werd breed uitgemeten hoe het Chinese Foxconn, dat verantwoordelijk is voor een groot deel van de fabricage van Apple-producten, te werk ging. Het bedrijf raakte in opspraak toen bekend werd dat er veertienjarigen in de fabriek werkten en de arbeidsomstandigheden beneden peil waren. Zo waren salarissen erg laag, werkdagen te lang en was buitenproportioneel overwerk geen uitzondering. Dit nieuws raakte niet enkel het Chinese bedrijf zelf, ook Apple kreeg kritiek. Het bedrijf heeft inmiddels verklaard grondig onderzoek te hebben verricht naar kinderarbeid bij zijn leveranciers en geen enkel spoor daarvan te hebben gevonden. Toch leeft er nog steeds grote twijfel over de uitkomsten van dit onderzoek.

Zelfs voor een miljardenbedrijf als Apple blijkt het dus moeilijk om een waterdicht inzicht te verschaffen in de eigen ‘supply chain’. Als het om elektronica gaat is het productieproces vaak té ingewikkeld en de transparantie gebrekkig. Zo zou de industrie niet eens in staat zijn om activiteiten te monitoren die slechts drie stappen terug vanaf het eindstation gemaakt worden. Ook zou er absoluut geen zicht zijn op de routes van mijn en plantage naar fabriek.

Volgens Bas van Abel zijn dit echter misplaatste argumenten die de elektronische industrie gebruikt om onder eerlijke productie uit te komen. Hij vindt dat het wel degelijk mogelijk is helder inzicht te verschaffen in het productie­proces van bijvoorbeeld smartphones; Fair­Phone kan daarbij helpen. ‘Zolang mensen zich blijven scharen achter dit initiatief zal er beetje bij beetje een ander klimaat ontstaan.’ Het gaat volgens hem vooral om het losmaken van een serieuze discussie; de fysieke telefoon die Fair­Phone ontwikkelt is bovenal een katalysator.

Hoewel er veel scepsis bestaat over de daadwerkelijke introductie van de fairphone lijkt er momenteel geen weg meer terug. kpn heeft inmiddels getekend voor de aanschaf van duizend telefoons, en ook Vodafone zou geïnteresseerd zijn. Op de website van FairPhone hebben zich tot nu toe tienduizend particulieren gemeld voor een exemplaar, dat tussen de tweehonderd en 250 euro gaat kosten. De start is dus gemaakt.

Toch wordt er door FairPhone op gehamerd dat het verwachte product geen definitieve oplossing is voor het probleem. Maar dat betekent niet dat het bedrijf niet probeert om de smartphone vanaf de eerste productie zo duurzaam en eerlijk mogelijk te maken.

FairPhone is sinds eind oktober de trotse partner van het door de Nederlandse overheid geïnitieerde initiatief cfti (Conflict-Free Tin Initiative), een organisatie die zich ervoor inzet om onder strikt toezicht conflictvrije grondstoffen uit Oost-Congo te innen. De verzamelde materialen worden verwerkt in de eerste productie­stadia van de fairphone. Ze vormen een van de kernpunten van het uiteindelijke product. FairPhone onderscheidt behalve het gebruik van de juiste edelmetalen nog vier kernpunten: arbeid onder de juiste omstandigheden; slim design (een visie waarin transparantie en verantwoordelijkheid centraal staan); duidelijke deals, en inzet op hergebruik en recycling in zowel westerse als ontwikkelingslanden. Aan de ene kant moet de consument inspraak hebben in het ontwerp van soft- en hardware, aan de andere kant moet er altijd sprake zijn van een sociaal en milieu-verantwoord beleid.

Van Abels FairPhone is uitgegroeid van wat begon als een campagne voor eerlijke elektronica tot een producerend bedrijf dat hoopt een ware ‘gamechanger’ te worden in de hele elektronica­branche. Het grote voordeel van kleinschalige bedrijven is volgens Van Abel dat hun productieproces open is. Alleen dan is het mogelijk de drijfveer van de onderneming in het oog te houden.