FAMILIEWAARDEN IN TURKIJE

Opgegeten door de wolf die eenzaamheid heet

Elke Turk wandelt op het pad dat al eeuwen lang voor hem of haar is uitgestippeld. Is daar iets tegen?

VROEGER GINGEN ER VEEL meer zigeunervrouwen dan nu van deur tot deur om kopers te vinden voor de waar in hun zwarte zakken. Elk Turks kind is met diepe angst voor deze vrouwen en hun zakken opgegroeid. Het werd de kinderen met de paplepel ingegoten dat de zigeunervrouw hen, als ze niet braaf zouden zijn, in die zak zou stoppen. Weg ben je dan, in de handen van onbarmhartige zigeuners, ver van ouders en familie.
Het mag geen verrassing zijn dat het overgrote deel van de kinderen uit de buurt weet te blijven van de zwarte zak. Ze worden groot in het warme nest waarin vader de absolute heerser is. Hij praat niet veel, is streng voor de kinderen, krijgt van zijn vrouw te horen wat er zich afspeelt in het huis en grijpt in wanneer zij er het sein voor geeft. De moeder van het kind, dat zo gelukkig is dat hij de zwarte zak niet van binnen heeft hoeven bekijken, is een eerzame vrouw. Ze is zuinig, verwent de kinderen, is in moeilijke tijden als een rots in de branding en houdt in alle mogelijke situaties de eer van haar man hoog. Een ideaal gezin is dat waarin de kinderen gehoorzamen, de moeder een aseksuele verzorgster is en de vader zijn autoriteit laat gelden, niet verzuimt om vrijdag naar de moskee te gaan en bij speciale gelegenheden een paar glaasjes raki achterover slaat.

In eerste instantie ziet het gezin in het boek Yaprak dökümü (Vallende bladeren), geschreven door de bekende Turkse schrijver Resat Nuri Güntekin, er ook zo uit. In de roman, die in 1939 voor het eerst werd gepubliceerd, gaat het traditionele gezin aanvankelijk erg gelukkig door het leven. De vader is een hard werkende, eerlijke man voor wie de grootste ambitie het grootbrengen van eerlijke, kuise kinderen is. Maar een voor een keren de vrouwelijke leden van het gezin deze waarden van de vader de rug toe. De vrije keuzen die de dochters maken als het gaat om een partner, hun grote liefde voor geld en voor een luxueus leven zorgen ervoor dat het gezin langzaam uit elkaar valt. Zelfs de autoritaire vader kan de grote val niet voorkomen. Wanneer de kinderen niet gehoorzamen, is een noodlottig einde onvermijdelijk, dat is de boodschap.
Het is nu bijna zeventig jaar geleden dat de eerste druk van deze roman verscheen. In die zeventig jaar heeft Turkije meegedaan met elke technologische ontwikkeling. Het is een land waar per dag honderden vliegtuigen binnenlandse en buitenlandse passagiers vervoeren. In elke straat is wel een internetcafé te vinden. Er is geen dorp zonder televisie. Aan de zuidkust van het land liggen de vrouwelijke toeristen met hun borsten bloot te zonnen. Heeft dit nieuwe gezicht van het land er dan voor gezorgd dat de moralistische roman van Güntekin achterhaald is? Hebben Turkse gezinnen een democratischer karakter gekregen, waardoor er meer ruimte is voor het individu binnen het gezin? Niets is minder waar. De roman uit 1939 is sinds vorig jaar als soap te bekijken op de televisie. Het is de best bekeken serie van het land. Turken kijken naar Yaprak dökümü en huiveren. Ze zien dat je als vrouw, als je je eigen pad kiest, het seksballetje kunt worden van vieze oude mannetjes.
Net als alle andere islamieten maken ook de Turken hun eigen keuzes niet. Traditie en geloof bepalen hun levens. Ze worden eerst thuis aan een strak regime onderworpen. De ooms, de neven, de nichten en de grootouders zijn er om het strenge systeem te steunen en kwaad te spreken over degenen die neigen naar een beetje ongehoorzaamheid. Als het kind naar school gaat, zal het zien dat zijn familie groter is geworden. De leraren en de leerlingen bevestigen wat het kind thuis al heeft geleerd. Voor de jongens is er dan nóg een leerschool: het almachtige leger. In de kazerne wordt ervoor zorg gedragen dat, mocht er nog sprake zijn van individuele trekken, deze vermalen worden tot alom geaccepteerd cement. En het cement dat de islamitische Turkse maatschappij vormt, is in het volgende Turkse spreekwoord samen te vatten: ‘Wie de kudde verlaat, wordt door de wolf opgegeten’.
Er zijn vele consequenties verbonden aan het warme, veilige nest. Als papa vindt dat je advocaat moet worden, dan doe je daar je best voor. Het is dan in je eigen belang om te vergeten dat je eigenlijk iets anders wilde doen. Je bent niet geheel vrij om je eigen partner te kiezen. Tegenwoordig kunnen veel jongeren wel verkering hebben, maar de moeite die ze doen om met de kandidaat thuis te komen die de goedkeuring van papa en mama en de rest van de familie kan wegdragen, is hartverscheurend. Je gaat niet reizen als mama het eng vindt. Tot je huwelijk blijf je thuis wonen, ook al ben je ouder dan dertig. Mocht je een tweede studie willen doen terwijl je werkt, dan word je door de hele familie voor gek verklaard. De dominerende ideologie bij families is het nationalisme, dus bijna iedereen is zwaar nationalistisch. Tegen het leger mag je niet zijn. En een ander geloof aanhangen dan de islam, dat is helemaal uit den boze.
Zo wandelt een Turk op het pad dat al lang voor hem of haar is uitgestippeld. Deze persoon gaat vervolgens met zijn eigen kinderen op dezelfde manier om als zijn ouders met hem hebben gedaan. Een goed voorbeeld hiervan zijn de nationale feestdagen. Relatief jonge ouders, nog geen dertigers, staan traantjes weg te pinken als hun schoolgaande kinderen uit volle borst nationalistische liederen zingen die ze uit het hoofd hebben geleerd.
En wat is het bezwaar, als de meeste Turken zelf geen moeite schijnen te hebben met de manier waarop ze worden grootgebracht in de grote familie? Hebben ze überhaupt een keuze in een werelddeel waar iedereen vroeg of laat kennismaakt met werkloosheid en armoede. Voor de meesten is het onmogelijk om zonder de solidariteit van de familie het hoofd te bieden aan de zware economische omstandigheden. Is het dan niet logisch dat mensen het zekere voor het onzekere kiezen en een plekje bemachtigen onder de vleugels van de trouwe familie? Ook al zijn ze geen onafhankelijke individuen en genoodzaakt zo te leven en te denken als iedereen in hun omgeving doet.
Het bezwaar is dat deze warme families zelf de reden zijn van de eeuwig slechte omstandigheden. Door de manier waarop geleefd en gedacht wordt, ontstaat er onvoldoende ruimte voor meer ontwikkeling, vooruitgang en welvaart. Er gaat veel talent verloren. In islamitische landen lezen de mensen niet, er worden geen uitvindingen gedaan, kunst stelt niets voor. De literatuur in de islamitische landen bestaat vooral uit allegorieën. Zelfs de schrijvers in deze landen zijn geen volwaardige individuen, waardoor hun personages niet meer zijn dan karikaturen. De grote familie die het individu niet loslaat, zorgt ervoor dat mensen geen vrije tijd hebben om na te denken, om zich te ontplooien, om in alle rust en afzondering iets moois te bedenken en uit te voeren. Daar is geen tijd voor. Want in de islamitische geografie, en dus ook in het meest westerse moslimland Turkije, volgt het ene familiebezoek het andere op. Hier geen gebrek aan ziekenhuisbezoeken. En omdat de familie erg groot is, is er altijd wel iemand ziek. Op het offerfeest dient het offerdier geslacht te worden, in de ramadan vast men en is bekaf, het suikerfeest is om vier dagen lang bij elkaar op bezoek te gaan, geen enkele bruiloft van de buren en van familie kan gemist worden…
Deze vorm van leven en omgaan met de familie kan benauwend overkomen, maar dat wil niet zeggen dat de leden van deze grote familie ongelukkige wezens zijn. Vaak duurt het namelijk niet lang eer ze hebben geaccepteerd dat ze niet het beroep en de partner hebben waar ze van hadden gedroomd. Eenmaal gewend geraakt aan deze realiteit kunnen ze genieten van een maatschappij die niet alleen solidair is, maar ook alle middelen verschaft voor haar leden om succesvol te worden. Wil je iets bereiken in de media, in de zakenwereld of in de politiek, dan stel je niets voor als je niet gesterkt wordt door de grote familie. Als onafhankelijk individu ben je een lachertje.
Wil je het ver schoppen, dan moet je zo veel mogelijk op de massa lijken, vanwege dit verdorven systeem. Dat in de dorre islamitische gronden al zo lang zo veel talenten zijn begraven, daar schijnt niemand zich druk om te maken. Heeft men penicilline nodig om niet dood te gaan, dan gaat men naar de apotheek om dit middel te halen dat door iemand uit het Westen is uitgevonden, die zich niet achter de veiligheid van een grote familie heeft verscholen. Het vliegtuig, de tv, de computer, de film, internet, de auto, de grammofoon, de lamp… alles, alles, alles is uitgevonden door de individuen die de kudde hebben verlaten en zijn opgegeten door de wolf die ‘eenzaamheid’ heet.

Wooncomplexen met speciale bewaking zijn in opmars in Turkije. De zigeunervrouwen met hun zwarte zakken hebben steeds minder terrein om hun waar aan de man te brengen. De bewaking laat ze niet toe in deze complexen, waar families hun kinderen nu veilig verbergen. Vroeger gooiden de zigeunervrouwen zo nu en dan een kindje in hun zakken. Hier een verdwaald schaap, daar een verdwaald schaap, ver van de familie, gekaapt door de kille, harde, onbarmhartige buitenwereld. Zullen de stelende zigeunervrouwen uitsterven of zullen de kinderen zelf de muren om hun families omverwerpen en naar buiten stormen? Gaten in de muur ontstaan wanneer de hamerslagen van beide kanten op dezelfde plek neerkomen. Een hamerslag van de kinderen, een hamerslag van de Europese Unie. Om de beurt. Moge de remedie tegen kanker in de dorre islamitische gronden uitgevonden worden door een eenzaam mens die geen streling over zijn bol krijgt van zijn afschuwelijk gezellige familie.