Ontsporing van geweld

Opgerakeld

In het afgelopen anderhalf jaar hebben de oorlogsmisdaden van de Nederlandse politionele acties sterker in de belangstelling gestaan dan ooit. Zomer 2011 kwam het naar aanleiding van de moord op 431 mensen in Rawagede op 9 december 1947 tot een proces.

Hoewel de staat daarbij spijt betuigde, bleef hij op het standpunt dat de zaak verjaard was. Maar de rechtbank stelde de eisers in het gelijk: oorlogsmisdaden verjaren niet. Om die reden kwam het ministerie van Buitenlandse Zaken precies een jaar geleden met de weduwen tot een schikking.

In de zomer van 2012 werden in een vuilcontainer in Enschede foto’s van executies gevonden. Opnieuw werd het onderwerp opgerakeld. Naar aanleiding hiervan kwam een drietal Nederlandse onderzoeksinstellingen met het voorstel ‘te komen tot een gezaghebbende beschrijving en analyse van het Nederlands militaire optreden in Indonesië in de periode 1945-1950 en meer in het bijzonder de ontsporingen die dat met zich mee heeft gebracht, de verantwoordelijkheden en verklaring hiervoor alsmede de latere beoordeling hiervan’. Het is de vraag of het ervan zal komen - en of het daarvoor eigenlijk niet te laat is. Maar dat niet alleen. Het is ook de vraag of nieuw onderzoek ook nieuw inzicht zal opleveren. Want het juiste inzicht is er eigenlijk al, zelfs al lang. Het is alleen nooit doorgedrongen.

Vandaar het enorme belang van de herdruk van Ontsporing van geweld: Het Nederlands-Indonesisch conflict van J.A.A. van Doorn en W.J. Hendrix. Het boek is gebaseerd op onderzoek dat het tweetal destijds, nog tijdens de acties, verrichtte. Het werd voor het eerst gepubliceerd in 1970 en daarna sporadisch herdrukt. Voor zo weinig aandacht zijn drie redenen. Een daarvan is dat de politionele acties altijd liever vergeten werden. Een andere reden is dat Van Doorn en Hendrix niet radicaal genoeg waren in hun oordeel, bovendien zelf 'van de partij’. De derde reden is het meest interessant. Hun boek is eigenlijk te ingewikkeld. Het stelt namelijk dat ontsporing welhaast onvermijdelijk was omdat de combinatie van koloniale structuur, politieke situatie en dominante aanwezigheid van een geweldsinstituut als het leger er als vanzelfsprekend toe leidde. Er was maar weinig nodig om over de schreef te gaan. Zo is het vermoedelijk ook. Helaas.


J.A.A. van Doorn en W.J. Hendrix
Ontsporing van geweld: Het Nederlands-Indonesisch conflict
Walburg Pers, 368 blz., € 29,50