Opgerekte tijd

De Tijd speelt Drie zusters nog in september en oktober, overal in Vlaanderen en Nederland. De Trust speelt haar versie van Drie zusters komend voorjaar in hun nieuwe theater aan de Amsterdamse Kloveniersburgwal. Een nieuwe mogelijkheid tot vergelijken komt eraan: zowel het RO Theater als De Tijd spelen komend voorjaar Woyzeck van Georg Büchner.
Middenin het toneelstuk Drie zusters van Tsjechov vindt een ramp plaats: een complete straat in de honderdduizend inwoners tellende Russische provinciestad vliegt in brand. Enkele slachtoffers zoeken beschutting in het huis van de drie zusjes Prozorow.

De zusjes en de hen omringende heren raken door de commotie niet alleen oververmoeid, ze schieten ook emotioneel door het lint: deze rotzooi kunnen ze niet aan. Twee actes hebben ze ongestoord kunnen filosoferen over leven, werk, toekomst, verlangens (een reis naar Moskou), verliefdheden. Nu moeten ze opeens iets gaan dóen. En ze bakken er niet veel van. Er worden ongebruikte kledingstukken willekeurig uit de kast gerukt - ten behoeve van de slachtoffers -, er wordt gezopen, er rollen emotionele bekentenissen over het voetlicht. Maar aanpakken: ho maar! In het derde bedrijf van Tsjechovs klassieker vallen de protagonisten genadeloos door de mand.
Een jaar geleden verrastten Theu Boermans en De Trust vriend en vijand met een gedetailleerde, ingeleefde, realistische en op het scherp van de psychologische snede geregisseerde en gespeelde Drie zusters-enscenering. TONEELWat je ook van deze voorstelling mocht denken (ik was voornamelijk verbaasd dat Tsjechov nog zó kan), Boermans en zijn acteurs toonden overtuigend aan waar hun angstige vrijages met kannibalisme en wreed geweld in eerdere voorstellingen ‘goed’ voor waren geweest: ze hadden tot op het bot en ín het merg van de condition humaine gewroet en geploegd, ze waren daarin een hecht ensemble geworden, nu konden ze minutieus laten zien waar het Tsjechov en Stanislawski in 1901 in hun theater misschien om begonnen was: het genadeloos tonen van de jankende pijn onder de wanhopige onbeweeglijkheid van de meisjes Prozorow en de hen omringende, armzalige erop los klessebessende kleinburgers.
Lucas Vandervost en zijn acteurs van de Vlaamse groep De Tijd komen nu met een andere visie op Tsjechovs Drie zusters. Waar in de enscenering van De Trust de handeling leek te verlopen als een wandeling in een glooiend heuvellandschap, werd de tijd in deze voorstelling telkens schoksgewijs stilgezet. Van de idylle uit Beethovens Pastorale-symphonie (die ik almaar in mijn hoofd hoorde bij het kijken naar de enscenering door De Trust) was ik opeens in de ijle klanken van Beethovens laatste strijkkwartetten beland. Verstilling, kaalheid, klanken, partituur, tekst.
In het programmaboek van De Tijd is een essay over traagheid in de films van de Russische regisseur Tarkovsky opgenomen, die zijn essays overigens bundelde onder de titel De verzegelde tijd. De regie van Vandervost ís een soort 'verzegelde tijd’, ze is af en toe traag - mijn kennissen noemden haar 'saai’. Ik deel die mening niet. Ik vond haar fascinerend. Juist door de traagheid.
Een minuscuul klein voorbeeld. De vierde acte van Tsjechov gaat over afscheid: de een is opgelucht, de ander razend, een derde berust, weer een ander wuift nog eens en keert het verleden de rug toe. De militairen die aan het saaie leven van de zusjes Prozorow nog wat kleur gaven, vertrekken naar Polen. De auteur schrijft voor dat wij op de achtergrond aanhoudend geluiden horen. Lucas Vandervost plaatst tijdens dit bedrijf een acteur (tevens: vormgever Erik Lagrain) links. Lagrain maakt af en toe van zijn hand een soort toeter, zijn geüniformeerde lijf neigt licht, en hij roept zacht iets wat lijkt op 'Hojo’. Zo onderbreekt Lagrain regelmatig de heftige afscheidsscènes.
Het is geen effectbejag, of brechtiaans commentaar (zoals ik in de koppen van sommige dagbladrecensies las). Het is een stil signaal. Terwijl op de toneelvloer de minuten van afscheid voorbij tikken, vertegenwoordigt die ene acteur het besef van de eindeloze tijd, waarover de afscheidnemers zo druk delibereren. De tijd wordt verzegeld, opgesloten in de spaarzame seconden die het duurt om 'Hojo’ te roepen.
De Tijd neemt in Drie zusters de tijd. Daar gaat het eigenlijk om. De vreemde dialogen, de merkwaardige filosofieën van mensen die voor filosofie eigenlijk helemaal geen tijd meer hebben, klinken mede daardoor zo bizar, zo koud, zo existentieel, zo hard ook.
Toen ik buiten stond, in de striemende herfstwind, werd ik vervuld door een merkwaardig gevoel van trots. We hebben een rijk Nederlands-Vlaams theaterklimaat. Binnen één seizoen voelen we Tsjechovs dialogen twee keer kort achter elkaar. Eerst wentelen we ons in het handlauwe bad van de identificatie. Daarna krijgen we ervan langs met de striemende zweep van de onbarmhartige observator van mensen die het niet meer weten. En die ons over die onwetendheid stamelend en bijna beschaamd berichten.