Film: ‘Western’

Opgesloten in een rol

Meinhard Neumann als Meinhard © Periscoop Film

In Western vestigt een team van Duitse bouwvakkers zich in een Bulgaars dorpje. Ontmoetingen vinden plaats in een Oost-Europese versie van een saloon.

Nog voordat de titelWestern – in beeld verschijnt, slentert de hoofdpersoon al als een hedendaagse cowboy op de camera af, compleet met O-benen en een gekliefde kin. Meinhard laat zijn emoties niet peilen. Hij is een natuurlijke einzelgänger; een loner als John Wayne, een vreemdeling als Clint Eastwood. Deze derde film van de Duitse Valeska Grisebach is een Europese, hedendaagse variant op dat oer-filmgenre waarnaar ze in haar titel verwijst: de western. Er is een held en er is een schurk. Er is een paard en er is een meisje. Een zwarte cowboyhoed wordt een zwart petje, de witte wordt een bouwvakkershelm. Alleen de koers gaat de andere kant op: vanuit Duitsland naar Bulgarije; niet westwaarts maar oostwaarts. Hoe kunstmatig de opzet van Western ook lijkt, het resultaat is juist sterk realistisch.

Meinhard maakt deel uit van een team van Duitse bouwvakkers dat zich vestigt in een Bulgaars dorpje. Hier, vlak bij de Griekse grens, zullen ze deze zomer het voorwerk doen voor de aanleg van een waterkrachtcentrale. Dat de Duitsers in Bulgarije arriveren met bepaalde aannames en vooroordelen over het land en zijn bewoners blijkt al wanneer ze op de eerste dag de ongedwongen natuur in gaan om vruchten te plukken. In de bosjes vinden ze ook een paar paarden, die zich over de manen laten aaien. Als er plotseling een paar Bulgaren opduikt, ontstaat een gesprek waarbij niemand elkaar begrijpt en iedereen elkaar wantrouwt. Alleen de kijker, die meeleest met de ondertitels, weet hoe het zit. De Duitsers voelen zich bedreigd, maar de Bulgaren proberen uit te leggen dat dit stuk land, dat zo onontgonnen lijkt, wel degelijk iemands bezit is.

De enige die het met de Bulgaren kan vinden, is Meinhard. Onder de Duitsers is hij een outsider. Hij zwijgt, kijkt de kat uit de boom. Áls hij praat, past hij niet op zijn woorden. Vanaf dag één ligt hij overhoop met voorman Vincent, de zwartgeklede villain van deze western. In het dorp, in een Oost-Europese versie van een saloon, ontmoet Meinhard de Bulgaarse dorpsbewoners, met wie hij met handen en voeten communiceert. Soms hoeft er niet eens gesproken te worden. Dan bouwen de mannen samen een muurtje. Ze sjouwen stenen of berijden het witte paard dat Meinhard van een van hen heeft geleend. Bij het stoken van een vuurtje ontstaat er een tedere band tussen Meinhard en een alleenstaande Bulgaarse vrouw. Samen rijgen ze tabaksbladeren aan touwtjes om ze te laten drogen. Hoe amicaler Meinhard met de Bulgaren wordt, hoe moeilijker hij het krijgt in zijn eigen kamp, waar Vincent zijn machtspositie gebruikt om zijn persoonlijke frustraties af te reageren.

De plot van Western is eenvoudig en ook de stijl is zo uitgekleed als maar kan. De cameravoering en editing staan in dienst van het verhaal. Ook gebruikt Grisebach geen muziek. Ze koos voor een cast van niet-professionele acteurs die ervaring hebben in de bouw voor een zo natuurlijk mogelijke motoriek. Meinhard Neumann, die de gelijknamige hoofdrol speelt, vond ze op een paardenmarkt. Hij had zelfs een cowboyhoed op. Het gebrek aan acteerervaring van de cast – er zit geen professionele acteur tussen – heeft een tweeledig effect: hun spel is zowel natuurlijk als kunstmatig. Meinhard loopt en beweegt ongedwongen, maar van zijn gezicht is altijd een licht ongemak te lezen. Hij weet waar de camera staat. Hij weet dat hij wordt bekeken.

Is het theater van de vrouw zichtbaarder, met alle schmink en verkleedpartijtjes die ermee gepaard gaan?

Western is een zachtaardige film. Gemoedelijk. De scherpe tegenstelling tussen slecht en goed, het centrale thema in iedere western, wordt hier juist opgevoerd om aan de kaak te stellen. Grisebach schetst haar personages met nuance en empathie. Waar een andere filmmaker had afgerekend met een figuur als Vincent, daar toont Grisebach zich vergevensgezind. Ze benadert haar personages en de verhoudingen die ze met elkaar aangaan met interesse. Op sommige momenten loopt de spanning hoog op. De kijker wordt overvallen door de angst dat al die misverstanden wel gruwelijk móeten aflopen. Maar die angst ebt altijd gauw weg. Bij Grisebach hoeven confrontaties niet fataal te zijn om impact te hebben. Het is haar om de meer subtiele consequenties te doen.

De Duitse bouwvakkers brengen hun pauze door aan een stenenstrandje. Ze luieren in kuipstoeltjes, trekken een blikje bier open. Aan de overkant van de rivier verschijnt als een fata morgana een groepje Bulgaarse vrouwen. Ze hebben een koelbox en een parasol bij zich. Een van de vrouwen, de jongste, trekt haar kleding uit om een badpak te onthullen. Ze heeft ook een zonnehoedje, dat prompt wegwaait en in het water belandt. Ze gaat achter het hoedje aan het water in, maar ze kan er net niet bij. Vincent, het haantje, zal wel even helpen. ‘Dank je’, zegt de vrouw in het Bulgaars als hij haar de hoed aangeeft. Maar Vincent trekt de hoed terug, zodat ze misgrijpt. En dan nog eens. Hij tergt haar tot het uiterste, tot de grap écht niet meer leuk is, maar denkt dat hij aan het flirten is. Als hij haar de hoed eindelijk heeft teruggegeven, pakt het groepje vrouwen hun boeltje in, de parasol en de koelbox, en vertrekt. Het is een sterke, scherp geobserveerde scène die op pijnlijke wijze toont dat de inzet van het flirten voor de vrouw vaak veel hoger is dan voor de man. De vrouwen weten wel dat Vincent geen kwaad in de zin heeft. Ze kunnen het zich gewoon niet veroorloven het mis te hebben. Ze zijn in de minderheid.

Large western st 3 jpg sd high
Reinhardt Wetrek (midden) als Reinhardt in Western © Periscoop Film

Als kind keek ze westerns met haar vader, vertelde Grisebach onlangs tijdens een nagesprek in Filmmuseum EYE. Op een kleine zwart-wittelevisie en hoogstwaarschijnlijk Duits nagesynchroniseerd. Met Western besloot ze haar eigen fascinatie voor het genre te onderzoeken en met name de manier waarop het mannelijkheid tentoonspreidt. Haar film gaat over wat filmcriticus Jonathan Romney in filmtijdschrift Sight & Sound typeert als de ‘performance of maleness’. In Western spelen Meinhard en Vincent de rol van ‘man’: de dominante man, de zwijgende man; de agressieve man, de ongenaakbare man. Ze voeren een toneelstukje op.

Grisebach is niet de enige vrouwelijke filmmaker die het theater van mannelijkheid observeert en ontleedt. Kathryn Bigelow maakt al sinds de vroege jaren tachtig films over relaties tussen mannen en over systemen waarin mannen (en vrouwen trouwens ook) zich op hun mannelijkst gedragen, zoals het leger of de cia. ‘Sommige mannen houden van oorlog’, zei Bigelow in een interview met Newsweek. ‘Ik probeer uit te zoeken waarom.’

In Beau travail (1999) vertelt de Franse filmmaker Claire Denis over een voormalig officier in het vreemdelingenlegioen die terugkijkt op zijn tijd in Afrika. Over theater gesproken: we zien de militairen niet vechten, we zien ze alleen oefeningen uitvoeren, die Denis in beeld brengt als een hypnotiserende dans. De camera glijdt langs half ontblote mannenlijven die zich in opperste concentratie richten naar de zon. Denis’ blik is niet zozeer begerend als wel gefascineerd. En in het kort geleden uitgekomen The Rider brengt de Chinees-Amerikaanse Chloé Zhao de rodeocultuur binnen indianenreservaten in beeld. Ontroerend is de manier waarop de cowboys gekleed gaan. Dat gedoe met hoeden, riemen en sjaaltjes is zo tuttig dat je het eerder met vrouwelijkheid associeert dan met de mannelijkheid die de klederdracht zou moeten uitstralen.

De man is sterk, de vrouw is mooi; de man neemt, de vrouw ontvangt. Iedereen vervult in meer of mindere mate, bewust of onbewust, de rol die hij of zij wordt geacht te spelen. Toch is het spelen van rollen een thema dat vooral vrouwelijke filmmakers, schrijvers en kunstenaars lijkt te interesseren, van Cindy Shermans zelfportretten tot de film Toni Erdmann (Maren Ade, 2016), waaraan Grisebach overigens een bijdrage leverde. Zijn vrouwen zich bewuster van het feit dat ze zelf hun vrouwelijkheid uitvergroten? Is het theater van de vrouw zichtbaarder, met alle schmink en verkleedpartijtjes die ermee gepaard gaan? Zijn de verschillende rollen die de vrouw speelt – geliefde, moeder, vriendin – slechter met elkaar te verenigen dan de rollen die een man speelt? Is de vrouw, bekeken door een male gaze, gevoeliger voor de ruimte die ze inneemt in het openbaar?

Er worden volop films gemaakt, en dan vooral door mannen, die gaan over het nauwe kader van mannelijkheid, dat geen ruimte laat voor kwetsbaarheid. Oscar-winnaar Moonlight (Barry Jenkins, 2016) gaat daar bijvoorbeeld over, of zo ongeveer het complete oeuvre van Martin Scorsese. Deze vrouwelijke makers tonen zich echter geïnteresseerd in de manier waarop we allemáál rollen spelen. Hun werk gaat niet per se over hoe ze klem zitten in clichés. Zij onderzoeken hoe het werkt, dat vervullen van een rol, en wat de consequenties zijn. Tegen het einde van Western gebeurt er iets interessants. Waar Meinhard eerder in de film een keurig gestreken wit overhemd aantrok, kleedt hij zich later net zo nadrukkelijk in een zwart overhemd. Zijn gezicht verraadt nog steeds niets, er is geen enkele emotie vanaf te lezen. Maar het overhemd geeft een omslag aan: hij wil geen good guy meer zijn. Hij laat zich leiden door wrok.

Een van de meest geprezen en invloedrijke westerns is John Fords The Searchers uit 1956, waarin een oudere John Wayne de strijd aanbindt met de Comanches die zijn nichtje hebben ontvoerd. Het is een duistere en cynische film, waarin goed en kwaad niet zo goed uit elkaar zijn te houden als in Fords eerdere, meer klassieke westerns. Het slot is iconisch: zodra Wayne zijn nichtje thuis heeft afgeleverd, gaat hij verder. Door de open deurtjes van het huis zien we hem richting de horizon slenteren. De archetypische cowboy, de zwijgende loner, zag er niet eerder zo verloren uit. In het prachtige, interessante en gelaagde Western kopieert Grisebach het einde van The Searchers, om er vervolgens een draai aan te geven. Wanneer Meinhard zijn masker eindelijk laat vallen, en we de rauwe wanhoop zien die erachter schuilgaat, wordt pas echt invoelbaar wat het betekent om opgesloten te zitten in een rol.


Western draait vanaf 21 juni in de bioscoop