Kaapstad – De recente massale plunderingen en het geweld in de Zuid-Afrikaanse provincies Gauteng en KwaZulu-Natal hebben een aantal dingen duidelijk gemaakt. De regeringspartij, het anc, is hopeloos verdeeld en diverse facties spinnen garen bij de onrust. De instanties die dergelijke incidenten moeten zien aankomen, de inlichtingendienst en de politie, zijn niet op hun taak berekend. En alhoewel er politieke motieven ten grondslag lagen aan wat president Cyril Ramaphosa een ‘opstand’ noemde (de arrestatie van ex-president Jacob Zuma was de vonk), was het de schrijnende armoede die ervoor zorgde dat vele duizenden mensen besloten om proletarisch te gaan winkelen.

Het ergste lijkt achter de rug, vooral dankzij het feit dat de rest van het land zich niet bij de ‘opstand’ aansloot. Maar de regering zit met een gigantisch probleem: hoe valt een herhaling van zo’n geweldsuitbarsting te voorkomen? De druk op Ramaphosa om incompetente ministers te vervangen is groot. En de roep om maatregelen die de werkloosheid (een geschatte veertig procent van de bevolking zit zonder werk) moeten aanpakken klinkt luid – een Marshallplan voor Zuid-Afrika lijkt noodzakelijk.

Maar aangezien de effecten daarvan pas op lange termijn merkbaar zullen zijn is er iets nodig wat snel de onvrede en wanhoop kan beteugelen. Allereerst werd daarom de in april afgeschafte coviduitkering voor de 9,5 miljoen allerarmsten, een kleine twintig euro per maand, geherintroduceerd. Daarnaast wordt er gekeken naar het idee van een basisinkomen van vijfhonderd rand, zo’n 28 euro, per maand, een bedrag vlak onder de armoedegrens. Daar zouden zo’n elf miljoen werklozen voor in aanmerking komen.

De vraag is waar het geld voor dit alles vandaan moet komen. Zuid-Afrika besteedt jaarlijks al ruim acht miljard euro aan uitkeringen. Geld bijdrukken is een mogelijkheid, maar maakt de kans op hyperinflatie groot. Belastingverhoging is daarom de meest voor de hand liggende optie, en het zal de krimpende middenklasse zijn die daarvoor moet opdraaien. Een voorwaarde voor voldoende belastingopbrengsten is stevige economische groei, iets wat met de voortwoekerende pandemie en de voor investeerders afschrikkende werking van de rellen niet voor de hand ligt. Afgezien van de vraag of zo’n basisinkomen een groot deel van de bevolking niet geheel afhankelijk van de staat zal maken, zit er ook een politieke kant aan: het verzwakte anc zal op die manier de mensen aan zich binden, en zal betogen dat dergelijke uitkeringen verdwijnen als de mensen op de oppositie stemmen.