Orbán bepaalt ook de wetenschappelijke agenda

Boedapest – ‘Vrij land, vrije wetenschap!’ klonk het tijdens een demonstratie op het plein voor het gebouw van de mta, de Hongaarse Academie voor Wetenschappen. De kreet kwam van een ongeduldige student en sneed dwars door de nogal droge toespraak die op dat moment gehouden werd. De sprekers – allen academici – hielden stuk voor stuk uitgebreide verhandelingen over de situatie: inhoudelijke lezingen die prima geweest waren in een collegezaal, maar die op een demonstratie vooral de sfeer om zeep helpen. Een aantal sprekers begon zelfs met een mondelinge inhoudsopgave. ‘Een stel verfijnde heren legt uit aan de gewelddadige barbaar die hen berooft waarom dat geen goed idee is’, schreef de populaire Hongaarse nieuwswebsite 444 later die dag spottend.

Dat de wetenschappers geen geboren actievoerders zijn is helder. Maar dat betekent niet dat ze geen goede reden hebben om te protesteren. De grootschalige hervorming van het financieringsmodel voor wetenschappelijk onderzoek in Hongarije – een hervorming die sterk doet denken aan Poetins hervorming van het Russische model in 2013 – bedreigt de academische vrijheid. Net zoals de Russische Academie voor Wetenschappen destijds haar autonomie moest afstaan aan een overheidsagentschap zal de onderzoeksagenda van de mta voortaan grotendeels bepaald worden door het nieuwe ministerie voor Technologie en Innovatie.

De regering van Viktor Orbán verwerft daarmee de controle over een groot gedeelte van het budget voor wetenschappelijk onderzoek – en ze windt geen doekjes om haar prioriteiten: onderzoek moet direct bijdragen aan de economische concurrentiepositie van Hongarije. Gevreesd wordt dat binnen de sociale en geesteswetenschappen complete instituten de deuren zullen moeten sluiten, wegens ‘improductiviteit’.

Daarnaast is de regering openlijk kritisch over onderzoeksgebieden die ze als ideologisch bedreigend ziet: immigratie, homorechten en genderstudies. Afgelopen oktober werd genderstudies al stilletjes van de lijst met geaccrediteerde universitaire programma’s gehaald.

De demonstratie kende uiteindelijk een kippenvelmoment, toen de menigte een zee van wetenschappelijke boeken boven het hoofd ophield, en een paar duizend demonstranten een ‘menselijke ketting’ om het mta-gebouw vormden – een actie die deed denken aan de keten van protesteerders die bijna twee jaar geleden de campus van de inmiddels weggepeste Central European University poogde te beschermen.