KUNST

Orde

Datavisualisatie

Er bestaat binnen de kunsten een serieuze stroom van kunstenaars die research-based art voortbrengen, kunstwerken gebaseerd op (of bestaand uit) onderzoek dat - in meerdere of mindere mate - volgens de regels en de methoden van de wetenschap verloopt. Zo vulde de Belgische kunstenaar Jef Geys vorig jaar het Belgische paviljoen in Venetië met een overzicht van een onderzoek naar bruikbare planten in de openbare ruimte. Geys inventariseerde als een volleerd bioloog het voorkomen van flora die van nut zou kunnen zijn voor straatbewoners, bijvoorbeeld als geneesmiddel of als onvermoede bron van vitaminen. Dat alles werd gepresenteerd als een solide rapport, bestaande uit afbeeldingen van de planten met lijsten van eigenschappen, vindplaatsen, et cetera.
Twee weken geleden zag ik op Art Brussels nog maar eens een groot werk van de Belg Wesley Meuris, die zich uitgebreid bezighoudt met botanische, zoölogische en andere systemen. Nu presenteerde hij het Centre for collecting and conservation of Art inferred search activity, een groot fictief archief met talloze ladenkastjes, en gaf in grote grafieken weer welke laatjes hoe vaak waren geopend. Hier had de droge weergave van zijn gegevens vooral een esthetisch resultaat. Het kan ‘dynamischer’. De kunstenaar Christian Nold creëert 'biomaps’, 'emotionele cartografieën’, van gebieden. Dit jaar wil hij de Bijlmer Euro invoeren, een beperkte oplage eurobiljetten voorzien van rfid-chips, waardoor bewoners van de Bijlmer hun uitgegeven biljetten kunnen volgen en de cashflow binnen hun wijk kunnen zien.
Het orde scheppen in informatie, om zo het verhaal achter de data te onthullen, is niet nieuw. U kent ongetwijfeld de Brit William Playfair (1759-1823), de uitvinder van het lijn-, staaf-, taart- en cirkeldiagram. Daarmee konden complexe gegevens over lonen in de industrie of de prijs van graan worden gedecodeerd in een heldere vorm, begrijpelijk voor de man in de straat. De computer heeft die visualisaties inmiddels tot duizelingwekkende complexiteit opgedreven, enerzijds omdat er krankzinnig veel data beschikbaar is, anderzijds omdat de artistieke mogelijkheden van de digitale techniek onbeperkt zijn. In betrekkelijk eenvoudige vorm kan het resultaat al ongemeen verhelderend, enthousiasmerend en zelfs betoverend werken. Honderdduizenden mensen zagen al online de presentaties van de Zweedse hoogleraar Hans Rosling, directeur en oprichter van Gapminder, waarin hij ontwikkelingen in, bijvoorbeeld, het nationaal inkomen van alle landen ter wereld over twee eeuwen laat zien. Traditionalisten zeggen graag dat omdat wij worden geconfronteerd met 'tsunami’s van informatie’ datavisualisaties schadelijk kunnen zijn, als ze niet werkelijk iets verhelderen. Artistieke consideraties zijn dan geen pré; liever eerst de informatie, dan de kunst.
Volgende week presenteert het Sandberg Instituut Amsterdam de resultaten van 'De database als vertelvorm’, een masterclass georganiseerd in samenwerking met het Mediafonds, die leidde tot acht projecten waarin kunstenaars en andere makers in de media samenwerkten. De populariteit van het fenomeen in de beeldende kunst is echter maar één aspect van de snelle groei. Datavisualisatie heeft ook toekomst als een hybride vorm van informatie-design, van journalistiek en storytelling. Nu worden gegevens nog vaak vervat in een grafiekje, kaartje of plaatje dat een artikel of een documentaire ondersteunt, maar de visualisatie kan ook zelf als documentaire- of reportagevorm functioneren. De gebruiker vindt dan zijn eigen weg door de gegevens, in interactieve vorm, zonder een bijdrage van een journalist of een wetenschapper. De technologie en de software maken het mogelijk dat jan en alleman zelf online data creëren, en daarmee deels 'auteur’ worden.

Mediafonds@Sandberg 2010, De database als vertelvorm. De Balie, 12 mei. www.followthemoney.nu. Zie ook: www.wesleymeuris.be, www.visualcomplexity.com, www.gapminder.org (en www.ted.com), www.christiannold.com