Inleiding

Out of the box

DE TAAL der recensenten verdient een woorden boek op zich. Als je er een beetje op let ga je het vanzelf zien: de camouflage woorden.

Woorden die als een zonnescherm werken, die perfect tussen de recensent en zijn werkelijke waarde­oordeel in staan: ze laten het licht door, maar doen iets met de scherpte. Autonoom. Juxtapositie. Democratiserend. Onorthodox. Urgent. On-Nederlands. Kunstcriticus Koen Kleijn stelde ooit zo’n woordenlijst samen voor een scheidend hoofd­redacteur van De Groene Amsterdammer. ‘Episch’ betekent vaak vooral ‘er komt geen einde aan’, ‘éminence grise’ betekent hoofdzakelijk dat iemand oud is, ‘hip’ betekent ‘met keiharde muziek’, ‘subtiel’ betekent ‘onbegrijpelijk’. En zo gaat de lijst verder:

Majestueus koper: De blazers speelden te hard.

Warme strijkers: Er waren te veel strijkers.

Multimedia: Er was een videoscherm.

Onderschat: Ik ben de enige die dit leuk vond.

Singer-songwriter: Man met gitaar en/of piano, zonder publiek.

Toegankelijk: Eigenlijk vond ik het best leuk.

Festival: Er hangt een banier op de gevel.

Met allure: Met sponsoring.

Met internationale allure: Met veel sponsoring.

Met grootsteedse allure: Met sponsoring van de VandenEnde Foundation.

Met on-Nederlandse allure: In het buitenland is alles beter, maar ik kom er nooit.

De termen zijn aan inflatie onderhevig en kennen een actieve influx aan kreten die soms blijven plakken en soms weer verwaaien. De hardnekkigste van het moment is zonder twijfel ‘buiten de lijntjes kleuren’. Het is de ideaalvondst voor de recensent die het allemaal even niet meer weet, die iets voor zich ziet dat hij niet helemaal kan benoemen, niet de puf heeft, niet het kritisch vermogen, en waarvoor dus, direct!, een term gevonden moet worden die dat onvermogen maskeert. Buiten-de-lijntjes-kleuren.

Je komt het overal tegen. ‘In dit debuut getuigt de jonge auteur ervan dat hij er niet voor terugschrikt buiten de lijntjes te kleuren.’ Over de Red Hot Chili Peppers: ‘Al jaren bewijzen ze wars te zijn van binnen de lijntjes kleuren.’ Over The Dark Knight: ‘Christopher Nolan is geen regisseur die binnen de lijntjes kleurt.’ Over Sven Kramer: ‘Sven kiest zijn eigen pad, zijn eigen voorbereiding. Hij is niet bang om buiten de lijntjes te kleuren.’

Het is een vinding. Een noodzakelijke. Het is de banalisering van out of the box-denken, een term die critici jarenlang dankbaar gebruikten om kunst, boeken, films en muziek te typeren die zich niet in een specifiek hokje lieten plaatsen. Kunst die juist elke rubricering wil openbreken, dwarsverbanden zoekt, genres overstijgt. Zich niet in één woord laat vangen. Et cetera – ook wel: de interessantste kunst.