Over arbeid, respect en eigenwaarde

De eerste dag van Cock in de Leidse Sociale Werkvoorziening, waar chocola wordt verpakt voor De Baronie. Hij krijgt een plek aan de lopende band. Het blijkt aanpoten, maar dat is het probleem niet. Na drie kwartier klinkt een zoemer: ‘stresspauze’. Terwijl iedereen zich weghaast blijft hij op zijn plek staan en kijkt om zich heen. Verbijsterd.

Later zien we Cock thuis, gitaar spelend en zingend met zijn broer. Vroeger speelde hij in een bandje. Echt verdienen lukte niet. Uit de persinformatie blijkt dat hij grondwerker werd en is afgekeurd. Cock heeft z'n vrouw om begrip gevraagd: hoe kunnen mensen dit werk volhouden? Moet hij tot zijn pensioen aan die band? Hij heeft de bedrijfsleider gebeld en hoopt dat die een beetje snapt waarom hij stopt.
In de loop van de vijfdelige documentaire De band leer je die bedrijfsleider, Jan de Knegt, redelijk kennen. Hij staat aan het hoofd van 270 werknemers, ieder met een eigen handicap. Als je je ooit afvraagt hoe de ruggegraat van de samenleving eruit ziet: De Knegt is een van de wervels. Streng doch rechtvaardig, vol zorg voor een goede productie maar evenzeer voor ‘zijn’ mensen. Zonder sentimentaliteit. Misschien begrijpt hij Cock, een beetje.
Maar Hans, die tegelijk met Cock begint, zal er niks van begrijpen. Twee knieschijven kapot in de stratenmakerij en jaren thuis bij z'n moeder, waar de muren op hem af vliegen. Hij moet, stijf van de zenuwen, dozen vouwen aan het einde van de band. Dat lukt van geen kant. Maar vegen doet hij als de beste. Je ziet zijn beginnersonzekerheid verdwijnen. Als hij een grapje maakt weet je dat hij het redt. En gered is.
De band is met de liefde gemaakt waarmee De Knegt zijn bedrijf leidt. Respectvol, behoedzaam. Mensen zijn nou eenmaal hartstikke ongelijk, maar gelijkwaardig. In elke documentaire schuilt een val, gelegen in het schemergebied waar 'kijken’ overgaat in 'voyeurisme’. Bij onderwerpen als deze is het gevaar van overschrijding groot. Nergens brengt Zuilhof de kijker in verlegenheid. Je leert een gemeenschap kennen waaraan relatief zwakke mensen structuur, gevoel van eigenwaarde en salaris ontlenen. Of niet - er zijn er die het werk of het stigma niet verdragen en per se naar het 'vrije bedrijf’ willen. Waar ze het, zoals een bezorgde De Knegt weet, vaak niet redden. Dan zijn ze hun plek bij hem kwijt: de wachtlijst is lang.
De band is een impliciet pleidooi voor de sociale werkvoorziening, maar vooral het portret van een bijzondere gemeenschap en van een aantal mensen daarbinnen die van 'geval’ individu worden.
Ook over werk door zwakken gaat Buiten spel: kinderarbeid aan de hand van voorbeelden in India en Bolivia. Toen hier in 1874 kinderarbeid (deels) verboden werd waren de armsten zelf tegen: die wet beroofde hen van brood. In Buiten spel komen twee benaderingen aan bod: totale afschaffing of 'alleen’ bestrijden van uitbuiting? Spectaculair is de overval op een Indiaas bedrijf om kinderen uit de slavernij te bevrijden. Verbijsterend de deprogrammering waarin zij moeten leren om zich vrij te voelen. En indrukwekkend is de inzet van Kailash Satyarthi, van goede komaf, bestrijder van het kastensysteem en van uitbuiting van de allerarmsten.
Zoals bekend een niet ongevaarlijke activiteit. Buiten spel is gemaakt omdat de wereldmars tegen kinderarbeid eind mei door Nederland trekt. Waardig document.

  • Jonge heren. Jongens over 'van dattem’ en alles eromheen. Openhartig, roerend soms. Donderdag 21 en 28 mei, 19.01 uur, Ikon, Nederland 1.
  • Waskracht! In Suriname. Iwan Brave - van die prachtstukken in de Volkskrant - werkte mee. We zijn zeer benieuwd. Donderdag 21 mei, 19.53 uur, VPRO, Nederland 3.