Over muizen en mensen

Het is geen fantasie, het is werkelijkheid. De Walt Disney Company bouwt in Amerika een stadje ‘waar iedereen zou willen wonen’. Alles is er zoals vroeger. En, dank zij een overkill aan ‘hi-tech’, ook zoals in de toekomst. Celebration heet het. En iedereen draagt er muizeoren
STEL JE VOOR: een middelgroot stadje van twintigduizend opgewekte inwoners. Ze leven in voorspoed en welvaart, zijn vriendelijk tegen iedereen, zorgen voor elkaar, houden de buiten- en de binnenboel op orde, vegen elke dag hun stoepje en zwaaien met een brede glimlach hun kinderen uit als die ‘s morgens naar school gaan. Langs de weg - geen asfalt maar klinkers - juichen uitbundig groene bomen. De zon schijnt. Elk huis heeft een unieke picket fence, zo'n wit hekje rond het gazon.

Dit is Amerika. Maar desondanks liggen er, heel on-Amerikaans, trottoirs langs de straat. Ook zijn er speciale wandelpaden en andere luxueuze voorzieningen voor voetgangers. Wie zich te voet door de stad verplaatst, kan dat in alle veiligheid doen: in het verkeer is rekening gehouden met andere vervoerswijzen dan alleen de auto. Veilig is het overigens overal: het aantal bewakers is enorm. De sfeer in het stadje is die van een vriendelijk Nederlands dorpje in een niet-Randstedelijke provincie - Renswoude of iets dergelijks.
Maar behalve ouderwets vriendelijk, is het stadje ook nog eens hypermodern. Het is online met de modernste communicatietechnologie. Er is een winkelcentrum, een business center, een school waar het beste onderwijs wordt gegeven, er zijn gezondheidsvoorzieningen, parken en recreatiemogelijkheden. Een gemeenschap om regelrecht nostalgisch van te worden.
Dit is niet een mythisch dorpje uit Hollywood, of een nederzetting uit het verleden van onze grootouders. Dit stadje is kort geleden tot leven gewekt door de tovenaars van het entertainment: The Walt Disney Company. (Als je goed kijkt zie je dat ’s avonds in elk huis het hele gezin op de driezitsbank naar Pocahontas zit te kijken. Of naar Beauty and the Beast. Of The Lion King. Met een brede, gelukzalige glimlach op het gelaat.)
GODS WEGEN en die van de Amerikaan zijn ondoorgrondelijk. En het is vooral de laatste die telkens weer verrast met zijn manoeuvres. In zijn niet-aflatende streven de werkelijkheid zo dicht mogelijk in de buurt van de American Dream te brengen, heeft de Yank weer iets geheel nieuws uit de hoge hoed getoverd: Celebration. Een typisch Amerikaans stadje, een echte small town, een planned community, een bedachte gemeenschap. Celebration is echter niet gemodelleerd naar de idealen van de overheid (of het volk), maar naar de wensen en dromen van de grootste tovenaar van de Verenigde Staten, de opperheer van het rijk der verbeelding: Walt Disney.
The Walt Disney Company, het bedrijf dat wereldwijd wordt bewonderd om haar fantasiegemeenschappen als Walt Disney World’s Magic Kingdom of het Epcot Center, gebruikt de expertise die ze aan themaparken spendeerde nu om de collectieve droom van small town-America werkelijkheid te maken: een stad waar mensen graag willen komen wonen. Omdat het er veilig is. Omdat het er leuk is.
Op 4 juli jongstleden, Independence Day, werd officieel Fase 1 geopend van het nagelnieuwe stadje. Vanaf die feestelijke dag zijn een paar duizend Amerikanen als eersten een nieuwe vorm van wonen en leven gaan beproeven: een bestaan gefundeerd op de ideeen van de God van het Amusement. Want wonen moet natuurlijk leuk zijn, en leven moet leuk zijn. Anders hebben de mensen er niets aan, moet Disney hebben gedacht.
Celebration ligt vlak bij Orlando, in Osceola County, Florida, een paar kilometer ten zuiden van The Magic Kingdom, oftewel Disneyworld. De verkoop van de eerste serie woningen (prijzen tussen de 127.000 en 750.000 dollar) ging van start op 18 november - de verjaardag van Mickey Mouse. Om een indruk te geven van de toekomstige aard van de gemeenschap - want de ontwerpers spreken nadrukkelijk van een community - is een Preview Center ingericht. Zij die zo gelukkig waren een woning te kunnen bemachtigen, wordt daar door middel van maquettes en videovoorstellingen alvast het water in de mond gegoten.
Het is alsof je in een warm bad stapt. In een knusse woonkamer staat constant een video te spelen. Het begint met het verjaarspartijtje van een klein kind, waarna andere kleuters een baseball-wedstrijd spelen. Papa en mama zitten glunderend van trots op de tribune, breed glimlachend. De krantenjongen doet zijn werk op de fiets, breed glimlachend, terwijl zijn gabbers op het grasveld bladeren staan te harken, eveneens uiterst tevreden. In de brochure van Celebration staat: ‘Een speciale plek voor gezinnen, waar de bewoners de ongemakken van het moderne leven kunnen ontvluchten, en kunnen terugkeren naar een tijdperk van onschuld.’
Walt Disney had een droom: als we nu eens een stad zouden bouwen naar de Amerikaanse idealen… Een Experimental Prototype Community of Tommorrow, als het ware. Een stadje waar mensen leven, werken en spelen in een omgeving waar de nieuwste technologie is gekoppeld aan oude normen en waarden.
DIE DROOM WERD maar gedeeltelijk werkelijkheid; het Epcot Center is echter geen echte stad maar een attractie. Celebration is nu een tweede poging dat hooggestemde doel te bereiken. Disneys ideeen voor Epcot Center zijn aangepast aan de huidige tijd. Celebration zal niet aan dezelfde tegenslagen (van financiele en andere aard) ten onder gaan als Epcot, dat inmiddels roemloos is geeindigd als verlopen attractiepark.
De nieuwe Disney-stad wordt een planned community die zijn weerga niet kent. Om geen risico te lopen huurde Disney de beste architecten in en zocht hij samenwerking met de grootste bedrijven op het gebied van telecommunicatie, onderwijs en gezondheidszorg. Hoofd van het project, Don Killoren, stelt gerust: 'Nee, Celebration is niet het eerste in een lange reeks Disney-dorpen. Het is geen themapark, maar een echt stadje. Een stadje waar iedereen zou willen wonen.’
Celebration is puur heimwee, heimwee naar alles wat vroeger beter was, of alles wat er vroeger uberhaupt nog was en nu niet meer. Het gaat er uitzien als een oer-Amerikaans stadje uit de jaren vijftig. Disney deed uitgebreid onderzoek naar wat de mensen wilden, en kwam uiteindelijk uit op: een gezellig stadscentrum waar mensen boven de winkels wonen, met straten waar je kunt flaneren, een dorpse sfeer, met wandelpaden en een tijdloze architectuur.
Celebration is een rechtstreekse afspiegeling van de ziel der Amerikaanse cultuur. Meer dan Kennedy, Roosevelt, Reagan of Bush is Walt Disney de aartsvader der Amerikanen. Per slot van rekening heeft hij het volk meer gegeven dan alle presidenten bij elkaar. Meer dan vrede, vrijheid en veiligheid wil de westerse mens (en wie is meer westers dan de Amerikaan?) vertroeteld, beschermd en vooral vermaakt worden. En aan wie kan dat beter worden overgelaten dan aan Walt Disney?
AMERIKA IS HET LAND van de auto. En het land van de suburbs. De steden, en vooral de buitenwijken, zijn volledig afgestemd op het autoverkeer. Over het algemeen is het nog steeds zo dat wie zich te voet voortbeweegt, verdacht is: een Amerikaan bestaat niet zonder auto. Alleen landlopers en ander uitschot kunnen zich zo'n ding niet permitteren. Mensen die niet willen autorijden zijn helemaal van God en het vaderland los, dus die tellen niet mee.
Amerika is volgebouwd met suburbs: anonieme woonwijken waar de woningen allemaal hetzelfde zijn, elke straat loodrecht op een andere staat en nergens een voetpad of stoep te bekennen is. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen de suburbs pas goed op. De grote massa, de middenklasse, had niet veel zin om in het centrum van de stad te wonen en vestigde zich aan de rand.
De twintigste eeuw was voor Amerika de tijd van het ongebreideld groeien. Groter was per definitie beter. En mooier. Eigenlijk twijfelde niemand aan het nut van het Grote Bouwen en het immer verder uitbreiden. Maar er is inmiddels iets veranderd in de Amerikaanse mentaliteit. Was groei vroeger per definitie vooruitgang en verbetering, tegenwoordig hoef je niet eens meer links te zijn om te beweren dat de ondoordachte stedebouwkundige expansie heeft geleid tot een overdaad aan files, milieuvervuiling, criminaliteit, achterstandswijken en persoonlijke vervreemding. De meeste Amerikanen willen dan ook niet meer in een stad wonen; de voorkeur van de meesten gaat uit naar een small town, een buitenwijk of, echt waar, een boerderijtje.
Het anonieme karakter van de Amerikaanse steden en suburbs was velen een doorn in het oog. Het moest anders! Die overtuiging vatte ook post bij planologen van het New Urbanism. Zij willen de openbare ruimte op de auto terugveroveren, ze streven naar plaatsen met een herkenbaar karakter, en geen smoelloze conglomeraties van alleen functionele gebouwen. Die nieuwe visie kreeg onder meer gestalte in het project Seaside.
Seaside werd ontworpen door Andres Duany en Elizabeth Plater-Zyberk. Ze wilden een kleinschalige stad, een menselijke gemeenschap, waar buren elkaar kennen en waar kinderen op straat kunnen spelen. Als je maar een goed plan maakt, is het best mogelijk een stad te creeren die wel vriendelijk en vertrouwd is, kijk maar naar de small town van eind vorige eeuw, die gekenmerkt werd door een herkenbaar centrum, waaromheen werd gewoond, gewerkt, gewinkeld en gerecreeerd - alles op sympathieke afstand, gemakkelijk zonder auto te overbruggen.
Celebration zou zonder Seaside wellicht niet hebben bestaan. Seaside stelt in omvang niets voor, maar het belichaamt wel de ideeen die ook aan het Disney-stadje ten grondslag liggen. Voor Amerikanen is hier werkelijk van een revolutie sprake: terug naar het kleine, het kleinschalige en het knusse. Wie in Europa is opgegroeid en vertrouwd is met het Dorpsstraat-Ons Dorp-gevoel, verwacht niet anders dan dat de Verenigde Staten op korte termijn vol zullen staan met dorpjes als Renswoude, bijvoorbeeld.
WIE HET VOORRECHT heeft in Celebration te mogen wonen, waant zich in een tekenfilm. Alles is er. De technologische, pedagogische, medische en (vooral) amusementsvoorzieningen zijn top of the bill, niet in de laatste plaats omdat de participerende bedrijven hier een uitgelezen mogelijkheid zien hun nieuwste spullen te testen. Communicatiegigant AT&T heeft zelfs schaamteloos aangekondigd dat de eerste driehonderd Celebration-families de mogelijkheid krijgen vrijwillig deel uit te maken van een levend laboratorium. Researchers van het bedrijf zijn van plan om consumentengedrag met betrekking tot de produkten en diensten die het aanbiedt, te analyseren en evalueren. De resultaten daarvan worden gebruikt voor in de toekomst te ontwikkelen technologie.
Celebration wordt een echt hi-tech-dorp, vol hi-tech-mensen met een hi-tech-lifestyle. Elke woning en elk kantoor is met de andere verbonden door een Lan, een Local Area Network. In tegenstelling tot de overheersende manier van plannen, waarbij elke woning juist geisoleerd moest zijn van de andere (omdat privacy boven alles ging), wil men in Celebration een gemeenschapsgevoel creeren, een neighborhood feeling. De communicatie-infrastructuur is daar een essentieel onderdeel van. Alle huizen en appartementen zijn aangesloten op een glasvezelkabelnet. Elke dienst die de bewoners eventueel verlangen kan geleverd worden, van ISDN tot video-on demand. Planologen verwachten een grote hoeveelheid video-amusement en gelijkaardige diensten in de toekomst. Bewoners van Celebration zullen alle wonderen van de Information Superhighway binnen handbereik hebben - alles digitaal, alles op de hoogst mogelijke snelheid, alles hypermodern. Celebration is de toekomst, de toekomst zoals gezien door Disney.
De gemiddelde inwoner beschikt over grondige beveiliging van zijn huis via een centraal monitoring point; energie-management (zelf energie en waterhuishouding besturen, even meter reading); de mogelijkheid tot interactief bankieren; de mogelijkheid vanuit de leunstoel te stemmen (Mickey Mouse for President?); een virtueel kantoor voor telewerken; hoge snelheidstoegang tot het Internet; volledige interactieve koppeling tussen woningen, gezondheids- en gemeenschapsvoorzieningen, scholen en winkels (retail establishments). Kortom, Celebration heeft ’t!
Zelfs aan schoolgaande kinderen is gedacht. Celebration werkt samen met het Florida Department of Education en het Osceola County School District om innovatieve onderwijsprogramma’s te ontwerpen. Het Lan zal speciaal uitgerust worden voor data- en multimediacommunicatie, zodat leraren huiswerk kunnen doorseinen aan hun leerlingen en desgewenst bezorgde e-mailtjes naar hun ouders kunnen sturen.
HET IS NATUURLIJK een absurd idee, maar het zou kunnen gebeuren dat een inwoner van Celebration iets mankeert, gezondheidstechnisch gesproken. Omdat de stad nog niet is overkoepeld, noch voorzien van luchtfilters, moet rekening worden gehouden met de aanwezigheid van ziektekiemen. Mocht het zo ver komen dat een Celebrationaar een griepje oploopt, dan is er de health campus. Het Adventist Healthcare System stelt gezonde voeding en een gezond leven centraal. Benadrukt wordt dat voorkomen beter is dan genezen, en er wordt dan ook een uitgebreid fitness- en trainingsprogramma aangeboden.
Ook het Healthcare System maakt gebruik van het digitale netwerk. Er is een 24-hour question line die Ask A Nurse heet en die bijvoorbeeld een database biedt waarop bewoners kunnen inbellen om tekst of zelfs educatieve video’s over diverse ziekten te downloaden. Zelfs voorziet men dat via het netwerk diagnoses zullen kunnen worden gesteld. Op afstand iemands bloeddruk meten is bijvoorbeeld eenvoudig uit te voeren. Neemt de medische staf dan iets verontrustends waar op de monitor, dan kan er alsnog worden overgegaan tot fysieke interactie.
MAAR DE BELANGRIJKSTE voorzieningen zijn natuurlijk die op het gebied van het amusement. Gij zult u amuseren! luidt het enige gebod dat in Celebration geldt. De bewoners krijgen als eersten ter wereld de nieuwe Disney-produkten onder ogen, al was het alleen maar omdat ze ook voor de vermaakindustrie een levend laboratorium zijn.
Nu Disney zich heeft toegelegd op de realiteit, is het de vraag wat de gevolgen zullen zijn. Maar te verwachten valt dat het verkopen van veiligheid, knusheid en orde het bedrijf net zo goed afgaat als het leveren van dromen in tekenfilmverpakking. Wie een huis koopt in Celebration schaft natuurlijk niet alleen een onderkomen aan, maar komt tevens in het bezit van een stukje Disney en maakt vanaf dat moment deel uit van die bijna-goddelijke Disney-gemeenschap. Voor velen zal het een dream come true zijn om elke maand de hypotheekrente te mogen betalen aan de Disney-bank. Om maar te zwijgen van de kick die het geeft wanneer ze tegen hun pasgeboren kindje staan te doebiedoe-en in de Disney-kraamkamer.
Planned communities zijn niet nieuw. Stadjes als Reston en Columbia werden gebouwd door bedrijven die waren gespecialiseerd in woning- en stedebouw. Met Celebration wordt een nieuwe weg ingeslagen. Want wat zal er allemaal niet mogelijk worden als ook andere bedrijven hun ervaring en kennis gaan uitleven op dergelijke projecten? Ergens in het achterhoofd dreint de megalomane slogan van Philips: Let’s make things better!
En de bewoners van Celebration? Je hoort nu al hun geloofsbelijdenis: het geloof in het disneyisme. Ik hoor ze al bidden: 'O, Grote Schepper Walt, Die in de Hemelen zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Magische Koninkrijk is gekomen, waarmee Uw wil is geschied, met Celebration en MGM als vervolmaking. Geef ons heden onze dosis Disney, en leidt ons niet in de armen van Warner Bros, want van U is het Koninrijk, en The Magic, en de muizeoren. Tot in eeuwigheid, amen.’