Overheidje pesten

Ze is onbetrouwbaar, een luie dikzak en een zeurderige bemoeial. Maar bovenal is ze spilziek. Je hoeft je kont maar te draaien, of ze is al een kroeg in gelopen om luid ‘gratis bier!’ te roepen. ‘De overheid kost geld’, merkte VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra verwijtend op tijdens de Algemene Beschouwingen.

Medium commentaar

‘Echte banen komen van bedrijven’, durfde de beroepspoliticus en zoon van een politierechercheur – beide nepberoepen, volgens zijn redenering – ook nog te beweren.

Klagen over de staat is sinds de jaren tachtig bon ton. Helemaal afschaffen gaat niet – al is het maar omdat iemand dat stoere bedrijfsleven van veiligheid, geschoold personeel, een goede infrastructuur en op z’n tijd een bailout moet voorzien. Dat erkennen de critici zelden. In plaats daarvan doen ze alsof zij de aanwezigheid van die verschrikkelijke overheid met haar ambtenaren nauwelijks kunnen tolereren. Elke dag opnieuw wordt zij beschimpt, bespuugd en geschopt.

Het toonbeeld van een met handen en voeten gebonden overheid zijn de Verenigde Staten

Het alternatief voor afschaffen is inperken. Omdat overheden, samen met het electoraat dat hen kiest, verslaafd zouden zijn aan geld uitgeven, is ketenen het enige wat helpt. Duitsland kent al de grondwettelijk vastgelegde Schuldenbremse. Geen democratische verkiezing die daar wat aan verandert. De rest van Europa wil dit voorbeeld spoedig volgen. Vorige week nog stelde cda-leider Buma voor om wettelijk vast te leggen dat de overheid in tijden van crisis op de nullijn gaat. Maar ook zonder nieuwe maatregelen is de democratische speelruimte de afgelopen jaren fors ingeperkt. Denk aan de door Europa opgelegde drieprocentnorm, waar politiek Den Haag op dit moment het hoofd over breekt.

Het toonbeeld van een met handen en voeten gebonden overheid zijn de Verenigde Staten. Daar is de overheid zodanig geketend dat ze begin deze week struikelde. De reden is dat Democraten en Republikeinen het niet eens kunnen worden over een nieuwe begroting. Daardoor treden automatische mechanismen in gang, waardoor de stekker uit tal van overheidsdiensten gaat: de shutdown.

Het helpt weinig. In plaats van een beslissing te forceren, laat staan een kleinere overheid, zorgt de beruchte ‘fiscal cliff’ vooral voor onrust in de wankele wereldeconomie. De staat als spilzieke veelvraat is dan ook een karikatuur. Neem de Nederlandse politiek: die staat al jaren in het teken van een bezuinigingswedloop. De weinige leiders die wél onverantwoord veel geld over de balk smeten – Berlusconi, Bush jr. – werden opmerkelijk genoeg vaak gekozen op basis van beloften van een kleinere overheid.

Het huidige overheidje pesten is niet alleen onjuist, het is bovenal link. Het doet vergeten dat de staat wel degelijk de vrijheid kan bedreigen. Niet omdat ze een slome dikzak is, maar omdat ze het geweldsmonopolie beheerst. Dáár hoor je de overheids_-bashers_ zelden over. Met hun eenzijdige kritiek op de staat – te duur, te langzaam, nergens goed voor – effenen zij het pad voor het radicale alternatief: een sterke man aan het roer van een ontketende overheid. Dat is niet alleen de wens van de Griekse straatnazi’s van Gouden Dageraad. Het is ook waar sommige technocraten, de elite voor wie het hervormings- en bezuinigingstempo in een democratie nooit hoog genoeg ligt, naar verlangen. Zij willen een overheid die doorpakt. En nee, die zal niet langer traag, lui of dik zijn – maar des te gevaarlijker.