Een breder begrip van democratisch Europa

Overlappende archipels

Onze open samenleving met burgerlijke, politieke en economische vrijheden kan een wezenlijke rol spelen bij het oplossen van mondiale problemen. Burgers, kunstenaars, opinievormers en ondernemers zijn nu aan zet.

Als we het over een democratisch Europa hebben, denken velen in eerste instantie aan de democratische basis van de instellingen van de Europese Unie. De macht van het Europese parlement, de bevoegdheden van de Raad van Ministers en de politieke basis om oplossingen te vinden voor de banken- en eurocrisis. Deze institutionele nadruk is niet onbelangrijk, maar er is meer dan dat. De vrijheden die we in Europa hebben gecreëerd kunnen leiden tot een breder begrip van een democratisch Europa: een Europa van ideeën en een flexibel Europa. Kunstenaars, opinievormers en burgers spelen daarbij een andere, maar wellicht even belangrijke rol als gezagsdragers en politici.

Op 3 september vond in De Unie in Rotterdam een debat plaats over Europa met publicist Paul Scheffer, Eurocommissaris Karel de Gucht en Europarlementariër Sophie in ’t Veld. De zaal was vol, tot verbazing van de programmeur. Europa leeft, mogen we constateren, al is de aanleiding negatief: de euro is in crisis, sommigen roepen dat we ermee moeten stoppen en wat er gebeurt als het misgaat weet niemand. Paul Scheffer daagt zijn gespreks­genoten uit tot het schetsen van een vergezicht voor de Europese Unie, zoals hij op 1 september in NRC Handelsblad en De Standaard deed. De EU blijft levensvatbaar, zegt Scheffer, maar op voorwaarde dat we het eens worden over een duidelijk verhaal over de inhoud van onze samenwerking.

In ’t Veld gelooft heilig in Europa en is niet bang voor een flinke stap voorwaarts, al bestaat haar vergezicht vooral uit méér Europa. Eurocommissaris Karel de Gucht is pragmatischer. Zijn vergezicht is het oplossen van de crisis en terugkeren naar economische groei. Problemen die ontstaan doordat eerdere Europese afspraken gevolgen hebben – een crisis van een gemeenschappelijke munt moet je nu eenmaal gemeenschappelijk oplossen – pak je aan als ze zich voordoen, zegt De Gucht.

Met Karel de Gucht als vriend van Europa heeft de EU amper vijanden meer nodig. Zeventig jaar na de Tweede Wereldoorlog is het project ‘vrede door economische samenwerking’ verworden tot ‘overleven door economische groei’. Omdat het nu eenmaal niet anders kan, worden we intussen een steeds hechtere politieke unie ingerommeld.

Crisis kan tot verandering leiden – dat doet het meestal – maar tot nu toe houden de Europese instituties het hoofd nog boven water, van het ene precaire moment naar het volgende. Op 12 september beleefde de EU twee van zulke momenten. Het Duitse Bundesverfassungsgericht hád kunnen besluiten dat het permanente noodfonds esm zich niet verdraagt met de Duitse grondwet. De Nederlanders, klein maar vaak gezien als trendsetter, hád zich duidelijk tegen Europa kunnen uitspreken. Zulke momenten van waarheid blijven komen. Griekenland kan omvallen, Finland kan er de brui aan geven – het blijft spannend.

Voor het schetsen van het Europese ver­gezicht dat Scheffer verlangt, is politieke inspanning nodig. Maar gelukkig zijn het niet alleen de politieke arena’s van de Europese Unie die zich kunnen richten op wezenlijke vragen waar we in Europa nou in ’s hemelsnaam mee bezig zijn.

Tiffany Jenkins, forumlid van Imagining Europe, leidt de culturele en artistieke tak van het Institute of Ideas, een organisatie die vanuit Londen tal van activiteiten organiseert rond cultuur, wetenschap en burgerschap. Het instituut baseert zich op het erfgoed van de Verlichting en heeft daarmee een Europees wapenfeit te pakken. We hebben er talrijke vrijheden aan overgehouden, waaronder de vrijheid van meningsuiting die ons publieke vertoog spannend en de cultuur interessant maakt. Onze vrijheden zijn gegarandeerd in de constituties van de Europese Unie en de Raad van Europa, maar zijn vooral springlevend in de praktijk.

In België, dat met al zijn politieke strubbelingen net een Europese Unie in het klein lijkt, zag het initiatief G1000 het licht. Ruim zevenhonderd mensen, willekeurig gekozen, kwamen bijeen om via een format van deliberative democracy diverse thema’s aan te snijden. De oplossingen worden nu verder uitgewerkt met een kleinere groep. We moeten nog afwachten of G1000 daadwerkelijk out of the box-oplossin­gen gaat genereren, maar de werkwijze is interessant. Als het in het meertalige België kan, waar de nationale eenheid op z’n zachtst gezegd niet vanzelfsprekend is, kan het in Europa misschien ook.

Terwijl de Europese Unie in een enorme spagaat ligt tussen de geringe bereidheid tot meer samenwerking en de noodzaak tot méér, ontwerpen de Europeanen rustig allerlei nieuwe vormen van democratie. Dat dat kan en gebeurt, is onmiskenbaar onderdeel van het Europese project. Het is van groot belang dat we Europa-breed over deze nieuwe ideeën en oplossingen blijven communiceren. De conferentie Imagining Europe doet dat, net als bijvoorbeeld het initiatief A Soul for Europe dat de ontwikkeling van de politieke unie verbindt aan een sterke rol voor kunst en cultuur, met als doel om Europa een ‘ziel’ te geven.

Het zou helpen als een herkenbaar Europees thema ook écht eens Europees werd opgelost. Daarbij zijn politieke kwesties niet ongeschikt. Misschien moeten we de president van de Europese Unie eens via een Europees referendum kiezen? Dan eindigt het debat over Europa eens niet aan de voor een democratisch Europa al bijna irrelevante landsgrenzen.

Het Institute of Ideas baseert zich niet zonder reden op de kernwaarden van vrijheid die heersen in Europa. Dat vindt ook Zygmunt Bauman, een Pools-joodse filosoof-socioloog die zich ondanks zijn hoge leeftijd nog steeds actief met Europa bezighoudt. Zijn concept van ‘vloeibare moderniteit’ herdefinieert identiteit als een niet gestold begrip, onafhankelijk van sociale structuren en instituties. Ieder individu moet zijn identiteit opnieuw uitvinden. Daarvoor is tolerantie een voorwaarde. Europa kan zich dan transformeren in een ‘agglomeratie van overlappende en kris-kras door elkaar heen lopende archipels’.

Dat is goed nieuws voor het institutionele Europese project dat steeds dreigt te struikelen: de Europese burgers geven zélf vorm aan hun eigen Europa. Ze leggen zélf hun eigen verbanden, met tolerantie en vrijheid als verbindende factor.

De uitwerking kan heel praktisch zijn. Geholpen door de Europese vrije markt en de mogelijkheden van de sociale media wordt het steeds gemakkelijker om decentraal oplossingen te vinden voor problemen die voorheen alleen door grote instituties konden worden opgepakt. Talloze social entrepreneurs zijn dit pad al opgegaan met bedrijven en initiatieven die zich terecht van de landsgrenzen niets aantrekken.

Deze ontwikkeling is ook in de publieke sector interessant. Als wijk regel je bijvoorbeeld je eigen energievoorziening. Zulke ‘radicale decentralisatie’ kan een sterke Europese dimensie hebben. Binnen de Europese markt hoef je niet binnen de landsgrenzen te blijven als je naar geschikte aanbieders zoekt en kun je voor inspiratie voor nieuwe oplossingen even goed of misschien beter terecht in Londen of Sofia dan in Zwolle of Rotterdam. Neem Londen: daar zijn goede voorbeelden te vinden van het vlaggenschip van de conservatief-liberale coalitie, de Big Society. Onder die noemer wordt burgerschap een bepalende factor bij het oplossen van sociale problemen.

Ook Juan Freire, directeur innovatie bij Barrabés Next, is ervan overtuigd dat nieuwe media een rol kunnen spelen bij het opnieuw vormgeven van (Europees) burgerschap. Zo schreef hij in Rebuilding Europe From the Periphery? dat we deze nieuwe instrumenten niet als een bedreiging voor de status quo van het systeem moeten zien, maar dat deze vooral mogelijk­heden bieden voor het bijwerken van de politieke structuren die in crisis verkeren. De nieuwe vormen van organisatie en deelname die hierdoor mogelijk worden kunnen bijvoorbeeld voor een herstel van de openbare ruimte zorgen, maar ook voor nieuwe modellen van bestuur.

De overlappende archipels van Zygmunt Bauman houden zich ook niet aan de grenzen van de Europese Unie – een flexibel Europa strekt zijn tentakels ook naar buiten uit en verschuilt zich niet in een fort. Bauman gaat misschien een beetje ver. Hij zegt, met gevoel voor overdrijving: ‘Europa heeft zijn geschiedenis om de wereld aan te bieden als bruidsschat.’ In ­Beijing zullen ze schuddebuiken van het lachen; in Beiroet gaan ze wellicht de straat op, met name als de Europese bruidsschat onwelgevallige vrije meningsuitingen over de islam heeft geproduceerd.

Toch is een democratisch Europa een Europa dat zich naar buiten richt. Dat is nu al ­vanzelfsprekend voor de kunstenaar die in New York, Moskou of Buenos Aires exposeert, of voor de Duitse wereldreiziger die in Nairobi in gesprek met een Spanjaard ontdekt hoe ­Europees hij zich voelt. Onze open samenleving met burgerlijke, politieke en economische ­vrijheden kan een wezenlijke rol spelen om mondiale ­problemen het hoofd te bieden. Of het zwaartepunt daarbij ligt bij nieuwe verbanden van burgers, bedrijven, nationale overheden of toch maar weer die Europese Unie, is om het even.

Als je je een democratisch Europa wilt voorstellen, kun je niet voorbijgaan aan de crisis van de euro en de instituties van de Europese Unie. Toch is het minder van belang hoe je Europa organiseert dan hoe je de democratie probeert te ontdekken vanuit een Europa dat bestaat uit allerlei initiatieven in hun eigen context. De Europese opdracht is niet gering: het is aan burgers, kunstenaars, politici, opinievormers en ondernemers om hun eigen, veelvormige Europa te creëren.


Debat over alternatieve democratische modellen, De Balie, 5 oktober, 16.00 uur

Narratives for Europe

ECF heeft academici, jonge ­Europese denkers en doeners en internationaal comictalent ­uit­genodigd om hun visie op Europa en de Europese ­narratieven te geven. Met bijdragen van ­Abdelkader Benali, Jan ­Brokken, David van Reybrouck, Neel ­Mukherjee, Kirsten van den Hul, Farid Tabarki, Ece Temelkuran en vele anderen.

Een prachtige ­collectie van veelzijdig werk dat te vinden is opecflabs.org/narratives