Tegenlicht wordt uitgekleed door Hogere Omroepmachten. Het belang van het tv-programma ver uitstijgend boven kijkcijfers en belichaamd in het Archief van de toekomst dat de ruim vijfhonderd uitzendingen doorzoekbaar maakt. Van ooit rond 26 afleveringen per seizoen zakte het naar dit jaar tien. Maar ‘hoop’ was altijd sleutelwoord voor makers van dit toekomstprogramma en nu creëren ze meta-hoop voor zichzelf door er meer nog dan voorheen ‘een digitaal merk’ van te maken. Met online video’s, YouTube-series, Meet Ups, online platforms. ‘Niet minder maar meer Tegenlicht’ zeggen eindredacteuren Jasper Koning en Geert Rozinga in de vpro-gids. Voornaamste doel: kijkers, burgers inspireren en liefst activeren. Wat kunnen die (wij dus) zelf doen aan toenemende sociale problematiek?

De stem van Sarah Sylbing (Schuldig; Klassen; nu vpro-directie) leidt ons door de aflevering Kloofdichters: ‘Voor veel mensen is Nederland een gaaf land, maar voor net zoveel mensen is Nederland een kutland. Het aantal mensen onder de armoegrens groeit en het lukt al decennia niet die trend te keren.’ Waarna we kennismaken met ervaringsdeskundigen aan de slechte kant van de kloof en ‘kloofdichters’ (als socioloog en gynaecoloog) die zelf ‘goed zitten’ maar oorzaken voor ongelijkheid onderzoeken en verbeteringen zoeken en bieden.

Tot de eerste groep behoort bij voorbeeld Esmine, schuldhulpverlener, maar door scheiding zelf aan gene zijde beland. Bovendien beladen met schuldgevoel (wat financiële schuld kwadrateert) omdat ze haar zoon niet kan bieden waar een kind recht op heeft (sportclub; zwemles). Zij ontdekte hoe haar professioneel hameren op sollicitatieplicht voorbij ging aan het nu zelf ervaren verlammende effect van zorg en schaamte; aan de energie die de overlevingsstand kost. Daarmee illustreert ze structurele gebreken in armoebestrijding, zoals vooral door uitzendingsgids Tim ’S Jongers, directeur Wiardi Beckman Stichting, benadrukt wordt in lezingen ten overstaan van wethouders, raadsleden, ambtenaren: alle sociale grondrechten bedreigd, uitgehold door crisis in wonen, onderwijs, bestaanszekerheid, zorg. Al twee decennia, maar pas tot alarm leidend sinds ook de middenklasse wordt geraakt. Over goedbedoeld beleid en regels die vaak vernederend zijn en bovendien averechts werken.

Of gynaecoloog Eric Steegers die in het Rotterdamse Charlois Albanese babysterftecijfers signaleerde, waarvoor niet cultuurverschil maar armoe de oorzaak bleek. Wat tot bredere aanpak dwingt. Postbezorger, schrijver en ervaringsdeskundige Ahmed Abdillahi, die, niet als enige, pleit voor kwijtschelding van schulden voor wie in de hulpverlening belandt. Schuldhulpverlening die nu gigantisch veel kost met kleine opbrengst.

Optimisme? Ja. Maar ook tranen. Van Wendy Broeders, coördinator buurthuis in Den Haag-Moerwijk, waar alleen al in één basisschool 43 pakketten nodig zijn om kinderen een ontbijt te geven. Van Denise Harleman van Collectief Kapitaal dat via donaties mensen tijdelijk van een financieel fundament wil voorzien om de armoecirkel te doorbreken. De Belastingdienst werkt niet mee. Cynisch maar strijdbaar is Albert Jan Kruiter, die penny wise, pound foolish-tekorten van de bureaucratie onderzoekt en onorthodoxe interventies bepleit.

Kees Brouwer (regie), De kloofdichters, VPRO Tegenlicht, donderdag 26 januari, NPO2, 20.30 uur. Archief van de toekomst.