Overmand door veelbetekenissigheid

Irene Dische, Een gevoelige snaar, of:Variaties opeen Duitser. Uitgeverij Van Gennep, 364 blz., f49,50
WAAR HET IN HET eerste boek van Irene Dische, de verhalenbundel Vrome leugens, allemaal niet over gaat! Een Amerikaan komt naar Berlijn, na de oorlog. Is hij een jood? En dan die vrouw waar hij wat mee heeft, doet die zich alleen maar joods voor, uit schuldgevoel omdat haar vader fout was in de oorlog? Ook speelt de kwestie Communisme versus Kapitalisme, eigentijds verpakt in actuele perikelen rond de Muur.

Een ander verhaal begint met de zin: ‘Er was eens een Oostduitse wiskundige; hij heette meneer Stein en voelde zich niet Oostduits.’ In weer een ander verhaal gaat het over een verpleegster die een heel beroemde stervende dichter in New York verzorgt. Dus Eenzaamheid en Eigentijdse Vervreemding, maar dan wel in de kringen van Heel Beroemde En Toch Ook Intellectuele Mensen. In het titelverhaal treffen we een geleerde, maar niet zomaar een, nee, een kandidaat voor de Nobelprijs natuurlijk.
DISCHE IS IN Vrome leugens uit op de directe overrompeling. Haar stijl is die van deze recensie: de afstandelijke, ironische toon van de journalistiek. Het is natuurlijk niet zomaar dat ze vervolgens het middel van de zelfironie toepast door in het titelverhaal aan te komen met 'onthullingen’ uit de roddelbladen: Is Een Ander Hoofdpersoon Soms Eigenlijk Hitler?! Dat Dische met dat eerste boek heel veel aandacht trok, was zo vreemd nog niet. Ook al omdat er meer was dan dit alles: het sarcasme van Irene Dische scheen op geheimzinnige wijze gedreven door iets. Je voelde: we kregen wel en we kregen niet inzicht in haar persoonlijke wereld. Het was een spel, maar een spel op scherp.
Abrupt anders van stijl was de daarop volgende novelle Een huis voorgoed. De - ironisch ondergraafde - Cosmo is opzij gelegd en nu lijken we wel verzeild in een toneelstuk van Beckett. Want het gaat over een geleerde - okee, niet zomaar een, want hij heeft alweer de Nobelprijs gewonnen - die heel oud is geworden en almaar vergeet. Hij heeft de greep op zijn omgeving verloren en is gaan dwalen in zijn hoofd. Een staat van verwarrende paniek ontstaat.
Een huis voorgoed is een boekje zonder ontwikkeling en schittering, maar heel knap wordt er heen en weer geschoten tussen de realiteit en het razen in het hoofd van de dementerende professor, waardoor je als lezer soms maar ternauwernood weet waar je ook alweer was.
DIE ONTWIKKELING van ironisch imponeren naar persoonlijke introvertie zet Dische kennelijk niet door. De titel alleen al van haar laatste boek verraadt genoeg: Een gevoelige snaar, of: Variaties op een Duitser. Een provocerende titel, de maatschappij uitdagend. Dit moet wel een boek zijn dat bedoeld is voor opvallende artikelen in de bladen, wat de talkshows op hun beurt weer zullen oppakken, enzovoort.
Gaat het in Vrome leugens over Amerika versus Duitsland, in Een gevoelige snaar gaat het om de tegenstelling Duitsland-Rusland en wat we daar allemaal aan eigentijdse diepzinnigheden aan kunnen vastplakken.
De hoofdpersoon, ene Herr Waller, is een geniaal geleerde. Dat kenden we al van de vorige boeken. Maar nu is hij ook nog eens homoseksueel en van adel; hij lijdt aan een ongeneeslijke ziekte (zodat je dus de hele tijd moet denken: zou het soms De Ziekte zijn?), hij is volstrekt gevoelsarm en hij wil graag een kind, dus neemt hij een Russische vrouw met haar kind in huis. Herr Waller staat misschien wel voor de decadente westerse maatschappij. En daar blijft het niet bij in deze omvangrijke roman: een woud van avonturen waaiert uit. Dische drukt de turbo in en laat niet af.
Wat Dische wil, dat maakt ze onmiddellijk duidelijk in de eerste zin van het gezwollen motto van het boek, dat geschreven heet te zijn door de 'geest van Einstein’: 'Elke hevige emotie is als een muzieknoot, ze slaat herinneringen uit de complete eigen geschiedenis aan als snaren.’ Maar het boek gaat over iemand zonder gevoel. Bij Waller wordt dus niks aangeslagen. Of niks in verband gebracht met de eigen geschiedenis.
Ik moet eerlijk zeggen dat ik, overmand door zoveel veelbetekenissigheid al snel niets meer vatte. Zo vatte ik bijvoorbeeld niet waarom het boek nadrukkelijk in een semi-muzikale mal moest worden geperst, naar de 33 variaties die Beethoven schreef op een wals van Diabelli.
Ik vatte alleen dat wanneer Dische ontevreden was over haar bouwwerk, ze er snel nog maar wat tegenaan lijmde om het nog maar Veelomvattender en Belangrijker en Complexer te laten lijken. Wat we natuurlijk zouden kunnen opvatten als ironie over Duitsland, maar daar wordt het toch nog geen goed boek van.
Vooral niet omdat het scherpste wapen van Dische, en dat is juist die vlijmscherpe ironie uit bijvoorbeeld het titelverhaal van Vrome leugens, haar nu lijkt te ontvallen. En het ontvalt haar in Een gevoelige snaar juist doordat het schrijversperspectief zo hoog verheven is boven al die verwarrend, veelbetekenende gebeurtenissen. Ironie werkt toch echt pas als je er betrokkenheid achter voelt.