TELEVISIE

Overpeinzingen

Extase

Aangezien de wereld op 21 december vergaat kent De wereld draait door een rubriek waarin gasten vertellen wat we daarvoor beslist nog gezien, gehoord, ervaren moeten hebben. Ook Reinbert de Leeuw schoof aan. Zijn dringend advies: een uitvoering bijwonen van de Gurre Lieder van Arnold Schönberg. Werk voltooid in 1910 ‘waarin nog één keer de negentiende-eeuwse muziek wordt samengevat op een schaal zoals niemand ooit deed’. De Leeuws pleidooi bleek weinig realistisch: door het Guinness Book-aantal uitvoerenden (356) staat het zelden op enige lessenaar, waar ook ter wereld, en de Maya-kalender is onverbiddelijk. Gelukkig liet DWDD wel een fragment van een uitvoering zien en wel van die onder De Leeuw zelf: Rotterdam 23 maart 2011. Je zag een lang aangehouden shot van de dirigent tijdens de climax van het lange stuk en besefte dat dit verre van mobieltjeswerk was maar proeve van een professionele cineast.
Vreemd daarom dat Van Nieuwkerk noch De Leeuw liet weten dat de documentaire waaruit die beelden kwamen zondag te zien is in NTR’s Podium. Extase heet de 35-minutenfilm van Carine Bijlsma. Wie kijkt vangt voor het te laat is nog een glimp van de Gurre Lieder op, maar ziet vooral een prachtig portret van een bevlogen dirigent op weg naar verwezenlijking van een bijna onvervulbare droom. Het is niet Bijlsma’s eerste muziekfilm. Het geheim van Boccherini was haar bekroonde afstudeerproductie aan de Filmacademie. Daarin belijdt cellist Anner Bijlsma zijn liefde voor die enigszins onderschatte componist. In Extase speelt Vera Beths een belangrijke rol als concertmeester van het gigantische orkest, maar vooral als klankbord en geestverwant van De Leeuw. En ja, de filmmaakster is de dochter van Bijlsma en Beths, die dus geen altviool studeerde maar film. 'Geen kunst’ lijkt het dat zij letterlijk en figuurlijk toegang krijgt waar anderen moeilijk komen. Maar dat grootheden als De Leeuw en Andriessen (tijdens diens voorbereiding van Anaïs Nin) haar toelaten komt niet door nepotisme maar door haar werk dat wel degelijk kunst is. Extase begint met de opening van dat historische concert. Na een totaalshot van het immense gezelschap muzikanten zien we De Leeuw in close up, zijn concentratie, en we horen de eerste klanken van dat laatromantisch meesterstuk. Dan terug in de tijd naar de stilte van de werkkamer, overleg met Beths, opeenvolgende repetities met eerst 'alleen’ de 89 piepjonge conservatoriumstrijkers, dan steeds uitbreidend tot generale en uitvoering waarin de extase van Schönbergs werk ook die van orkest, koor, publiek en vooral De Leeuw wordt. En die van de film. Tijdens dat proces zien we De Leeuw enthousiasmeren, doceren, stimuleren, wanhopen, boos worden, uitgeput raken en zich hervatten.
Tussendoor bezinning en beschouwing in De Leeuws overpeinzingen. Over het stuk, werken met jonge muzikanten, de heilloze afbraak van de kunsten, de zware verantwoordelijkheid van dirigeren maar ook de verslavende ervaring van macht die het meebrengt; het zwarte gat na afloop. Na de concertclimax gaat de film verder, in de auto naar huis. In die vreemde 'tussentijd’ is De Leeuw op zijn best: over vroegere arrogantie waarin hij precies wist wat deugt en wat niet ('helemaal afgeleerd’); en over de raadselachtige schoonheid van juist die ene noot op die ene plek; geheim dat je nooit zult ontrafelen maar waarom je altijd met muziek kunt doorgaan. Wie inschakelt krijgt als bonus een portret van Martin Wright mee, vertrekkend dirigent van het koor van De Nederlandse Opera en verantwoordelijk voor de ongelooflijke kwaliteit daarvan. En uit het archief Maria Joâo Pires in een deel van Chopins Tweede pianoconcert. Podium is immers het belangrijkste programma over en met muziek en dans.

Carine Bijlsma, Extase, NTR, Podium, zondag 12 februari, Nederland 2, 13.00 uur