JANWILLEM SLORT, TERWIJL JIJ SLAAPT

Overtuigde hoer

Janwillem Slort, Terwijl jij slaapt, € 19,95
Marian Donner, Lily, € 17,95

Welk psychologisch portret kan er getekend worden van een vrouw die voor geld haar lichaam aanbiedt? In het debuut Terwijl jij slaapt van Janwillem Slort is deze vraag een belangrijk fundament van een eigentijds verhaal over jonge Amsterdammers en over het duistere hart van de hoofdstad, het Wallen-gebied. Xander Hemelrijk is een dertigjarige acteur wiens leven in een impasse is geraakt: zijn artistieke ambities lijken doodgebloed op het moment dat hij de zoveelste repetitieperiode ingaat voor de zoveelste zouteloze opvoering van een Shakespeare-stuk, en zijn relatie is een brave, routinematige aangelegenheid geworden. Maar gelukkig voor Xander worden de wetten van de vertelkunst braaf opgevolgd: hij krijgt vroeg in het boek de kans op een radicale omwenteling als hij voor een voorstelling wordt benaderd door een gevierde regisseur. De voorbereiding op de voorstelling vereist dat Xander elke band met zijn gezapig bestaan doorbreekt en zich onderdompelt in de wereld van de prostitutie.
Wat moet volgen, zo is de suggestie, is de anatomie van de zelfkant van de maatschappij, maar wat je leest zijn fletse beschouwingen: hoerenlopers zijn ‘mannen die Freddy heten, hun broek te hoog opgetrokken hebben, op een protserige manier dunne sigaretjes roken en aan hun middelvinger een gouden zegelring dragen’ en voor de rest zijn de Wallen het gebied van scharrelende junkies, lallende toeristen en opgeschoten jongens op scooters - dat u het weet.
Binnen deze krachteloze omlijsting ontmoet Xander een prostituee die zich aan hem voorstelt als Laura Palmer, naar het gelijknamige tragische meisje uit de serie Twin Peaks. Het meisje wordt al gauw na hun kennismaking vermoord en Xander vindt haar dagboek, waaruit het beeld moet verrijzen van een gevoelig kind met een beschadigd verleden dat door manipulatie in de prostitutie terecht is geraakt. Vast, maar de afwisselend tuttige en drakerige taal waarin het is opgeschreven ('Mijn moeder woont bij een man die ik niet mag. Hij kan zijn handen niet thuishouden, zeg maar’) maken haar verhaal nauwelijks invoelbaar of geloofwaardig. Dit onvermogen om een oorspronkelijk beeld te schetsen van de prostitutie lijkt veroorzaakt te worden door de obsessieve zelfgerichtheid van het hoofdpersonage. Hij is de oeverloze commentator van zijn nachtelijke bestaan en van het geestelijke schemergebied waarin hij is terechtgekomen; elke ontmoeting met een prostituee, elk bezoek aan een nachtcafé is niet meer dan een mogelijkheid tot een belegen overpeinzing over de egomaan Xander Hemelrijk. Door zo veel zelfcontemplatie ontstijgt Xanders omgeving het schetsmatige maar nauwelijks, wat duidelijk tot uiting komt in de inwisselbare dialogen (prostituees, vriendin, collega-acteurs - hun idioom is eender) en de vlakke observaties (prostituees, vriendin, collega-acteurs - ze zijn zonder contouren). Resteert een van slapte doortrokken verhaal over een zelfgeobsedeerde dertiger die niet interessant genoeg is om iets interessants op te merken.
Wel interessant, en oneindig veel levendiger, is de prostituee Lily, het titelpersonage uit het tweede boek van Marian Donner. De hedonistische, mollige en dartele Lily is een hoer uit overtuiging, een jonge vrouw voor wie het zintuiglijke bestaan (seks, drank, eten) boven alles gaat. Het vederlichte bestaan van Lily is een aaneenschakeling van schranspartijen, drankgelagen en wilde feestjes met bevriende prostituees die een net zo zorgeloze opvatting van prostitutie hebben. Lily is een ongebonden geest, kind van een biologe die een strikt materialistische kijk had op de verhouding tussen man en vrouw (ze zijn elkaar alleen seks voor de voortplanting verschuldigd, meer niet), een opvatting die kernachtig terugkomt in een van Lily’s vele motto’s: 'We zijn vrij, dus zeg het maar.’
Een duidelijk plot of andere voortstuwende verwikkelingen lijken aanvankelijk afwezig in het boek. Lily fladdert voornamelijk van de ene klant naar de andere, sms’t, shopt, net zo lang tot zo veel lichtheid een ergerlijk gebrek aan substantie dreigt te worden, maar dan floept ze er onverwacht een geestige observatie uit, over de middelmaat waarin elke relatie vroeg of laat terechtkomt, over de economie van de prostitutie, over de voorspelbare lusten van de man.
Een minder sprankelend element in het boek is de beschrijving van prostitutie als bedrijf dat meer en meer ondermijnd wordt door het oprukkende zedenmeesterschap in de politiek. Parallel aan Lily’s stuurloos en zinnelijk leven ontvouwt zich het verhaal van LVG, een bordeel waar veel van Lily’s bevriende prostituees werken en dat sluiting boven het hoofd hangt. Een duidelijk herkenbare Lodewijk Asscher voert via de media en op straat een strijd tegen de seksuele uitbuiting van weerloze, minderjarige meisjes, maar dreigt in al zijn voortvarendheid ook vrouwen te treffen zoals Lily’s vriendinnen, vrouwen die niet het slachtoffer zijn van gewetenloze pooiers. Bij monde van verschillende personages drukt Donner een paar ideeën door over lichamelijke integriteit, de schaduwzijden van kapitalisme en grote-stedenpolitiek. Het is weliswaar een verhaallijn die een duidelijke richting opgaat, maar het is ook een bleke vertelling, zeker als het afgezet wordt tegen het verhaal van de doldrieste Lily, dat gaandeweg scherpere trekken krijgt. Het schijnbaar onverwoestbare optimisme van Lily krijgt een paar aanvallen te verduren in de vorm van een zeurderige klant die verliefd op haar wordt en een klant die haar tot bloedens toe mishandelt. Vooral de laatste ervaring lijkt een definitief einde te maken aan Lily’s zorgeloze instelling, maar ze weet zich op te richten en verdedigt de beurse plekken op haar lichaam glorieus: 'Ik wil het gewoon voelen (…). Ik wil niet praten, niet theoretiseren, ik wil niet bedenken wat we allemaal wel of niet zouden doen. (…) hij sloeg me hard, maar ik wist tenminste wat er gebeurde. Ik voelde de pijn en ik proefde het bloed.’ De zintuiglijke ervaring is voor haar het allerhoogste goed, voorzichtigheid en moralisme zitten het genot alleen maar in de weg. Een zonnige levensopvatting die Lily het hele boek spetterend tot uitdrukking brengt.

JANWILLEM SLORT
TERWIJL JIJ SLAAPT
Prometheus, 176 blz., € 19,95
MARIAN DONNER LILY
Prometheus, 236 blz., € 17,95