‘paars denkt niet door’

Vier jaar geleden beleefde Nederland een primeur. Geen christenen in de regering! Paars aan de macht! Een politieke, sociale en culturele omslag? Na vier jaar Paars is het tijd om die vraag te beantwoorden. Tot aan de verkiezingen in mei geven de beste stuurlui die al die tijd aan de wal hebben gestaan, hun oordeel. ..LE Een jaar geleden werd haar Emancipatieraad opgedoekt. Ze kijkt met verbazing naar de ‘jongensdromen’ van het kabinet, en met vertedering naar het feministische vuur van minister Melkert. Greetje den Ouden-Dekkers: een VVD'er met bezwaren tegen de verheerlijking van de markt. ..LE OPGETOGEN LEGT ze de speech van minister Melkert op tafel die ze net heeft aangehoord. ‘Drie jaar lang is er onder Paars veel te weinig gedaan aan emancipatiebeleid. Nu ben ik weer optimistisch.’

Voor Greetje den Ouden-Dekkers (58) betekende de komst van een paars kabinet niet alleen een politieke maar ook een persoonlijke aardverschuiving. Ze juichte de komst van deze coalitie toe, maar die betekende wel het einde van de Emancipatieraad. H††r raad, waarvan ze al acht jaar voorzitter was, werd opgeheven. Nieuw in het leven geroepen werd de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, die de regering moet wijzen op uitsluitingsmechanismen in de wetgeving. Voorzitter daarvan sinds twee maanden: Greetje den Ouden-Dekkers.
Ze heeft nog altijd paarse sympathie‰n. DÇ verdienste van Paars is de grotere openheid in het politieke debat, vindt ze: ‘In de jaren tachtig, toen ik in de Tweede Kamer zat, was het debat een rituele dans. Alles was al achter de schermen beslist. Het debat is nu veel meer gebaseerd op de opvattingen van de volksvertegenwoordiging.’
Die beloofde openheid is toch bar tegengevallen? Zie de affaire rond Technolease.
'Maar het was vÇÇl erger. In de voorgaande kabinetten werd †lles in het torentje geregeld, behalve als het niet belangrijk was. Er wordt nu ook niet meer vanuit het kabinet met crisis gedreigd als de kamer iets anders wil, zoals ik heb meegemaakt met de PC Hooftprijs. De hele VVD-fractie wilde toen dat die prijs gewoon aan Brandt Corstius werd uitgereikt. Maar uit het torentje kwam het machtswoord. Er waren in onze fractie nog drie leden, onder wie ik, die niet wensten te buigen. Dat heb ik geweten. Het was mij ook gezegd door de fractievoorzitter en de partijvoorzitter: als je v¢¢r stemt, kost je dat je Kamerzetel. Die dingen gebeuren niet onder Paars.’
JONGENSDROMEN. Die is ze veel tegengekomen, de afgelopen vier regeringsjaren. 'Kijk nou eens naar Nederland’, zegt ze met een medelijdend lachje. 'We noemen onszelf wel land, we hebben zelfs een koningin, maar we zijn toch niet meer dan een stadje aan de Noordzee! Toch is er een serieuze discussie gevoerd over het aanleggen van een vliegveld in zee. Een megalomaan plan. Kosten: dertig miljard. En dat terwijl er tal van knelpunten zijn die veel urgenter zijn: de toegang tot arbeid; kinderopvang; het combineren van werk- en zorgtaken. Die problemen zijn dan zogenaamd onoverkomelijk en onbetaalbaar. Maar met die gigantische hypotheek voor zo'n vliegveld wilde men de volgende generaties doodleuk opzadelen, omdat het zo spectaculair is. Jongensdromen.
Maar ja, die horen bij de verheerlijking van de markt. Ik heb daar moeite mee. De markt, daar komt veel goeds uit, ik zou geen liberaal zijn als ik dat niet zou zien. Maar al wat zwak is, wordt door de markt uitgestoten. Marktwerking in het hoger onderwijs zal ten koste gaan van het fundamentele onderzoek, want de waarde daarvan staat niet van tevoren vast. En straks rijden er geen treinen meer in gebieden waar dat geen winst oplevert. Als je de markt overal de boventoon laat voeren, dan telt nog slechts de economische waarde van mensen en wordt voorbijgegaan aan sociale waarden.’
Niet echt een VVD-geluid.
'Dat is het wel’, zegt ze fel. 'Liberalen huldigen het standpunt dat de ruimte van de een ophoudt waar die van de ander in gevaar komt. En dat de gemeenschap moet inspringen waar de markt tekortschiet. Ik voel mij een rasechte thorbeckiaan. Thorbecke zei: als de staat rijker wordt maar steeds minder mensen hebben deel aan die rijkdom, dan verarmt die staat.’
Dit kabinet kijkt hoe ver het kan gaan met marktwerking, en wat krijg je daardoor volgens Den Ouden: kunstgebitbesluiten. Het kunstgebit moest uit het Ziekenfonds. Dat bleek voor de gemiddelde kunstgebitdrager niet op te brengen. Kunstgebit er weer in. Zo worden wel meer besluiten teruggedraaid. Kijk naar de Ziektewet: 'Daar zal men op de schreden moeten terugkeren. Die wet had als essentieel kenmerk dat wij als gemeenschap zouden zorgen voor de mensen die even niet konden. Als dat ter beoordeling wordt overgelaten aan werkgevers, kun je er vergif op innemen dat alleen nog de nuttigheidswaarde van mensen telt. Je ziet nu al dat het misloopt, dat er discriminatie van werknemers ontstaat op basis van ziekte.
Het is ook weer de markt die om flexibele werknemers vraagt. Veel jonge mensen vinden dat prettig. Maar wat betekent dat voor de pensioenen, voor de sociale zekerheid? Die zijn absoluut niet aangepast aan de flexibilisering. Krijgen we dan de Japanse situatie: grote groepen ingehuurde werknemers met een wankele rechtspositie?
Paars doorschouwt dat risico niet goed. Als je mensen zo employable mogelijk wilt maken voor de arbeidsmarkt, zul je heel veel aan kinderopvang moeten doen. Je moet je pensioenstelsel aanpassen. Je zult je socialezekerheidshuis moeten verbouwen, en wel nu. Maar daar stokt het. Door die zaken niet n£ aan elkaar te koppelen, komt de maatschappelijke samenhang in gevaar. Ik denk weleens achterdochtig dat dit kabinet het te riskant vindt om de consequenties van al dat flexibiliseren te formuleren, want dan moeten ze ook een plan hebben om in te grijpen. En zo'n plan neem ik niet waar.’
'BEGRIJP ME niet verkeerd’, zegt ze haast verontschuldigend. 'Ik ben blij met het kabinet-Kok. Het past goed bij mij, omdat die verstikkende normstellingen uit de politiek zijn verdwenen. Ik probeer mij voor te stellen wat er gaat gebeuren als Paars niet terugkomt. Dan worden kinderen van tien jaar bij vergrijpen veroordeeld alsof ze volwassen zijn. Dan gaat de euthanasiekwestie voor de zoveelste keer de ijskast in, wat ik onverteerbaar zou vinden. Maar dat laat onverlet dat er ook nu dingen niet goed gaan.
Dit kabinet worstelt met de overgang van twee denkwerelden. Na de oorlog tot en met de jaren zestig was er het strakke zuilenstelsel. Tot het einde van de jaren tachtig konden de oude machten zich nog handhaven. Deze regering moet de poort openen naar een toekomst zonder zuilen, zonder vastgeroeste structuren. Maar Paars kan die cultuuromslag niet in winst vertalen. Ze komen niet met een goede analyse van de veranderde waarden. Zodat het CDA de stemming kan oproepen dat wij burgers bandeloos door een verloederende samenleving trekken. En dat er geen waarden en normen, geen verbanden meer zijn. Die zijn er wÇl, alleen hebben ze andere verschijningsvormen gekregen. Paars heeft daar geen adequaat antwoord op.
Je ziet dat in het criminaliteitsbeleid; in het euthanasievraagstuk. Daarover is nu een initiatiefwet ingediend door de kamer. Maar als Paars zijn belofte werkelijk had willen waarmaken, was het kabinet zelf met zo'n wetsvoorstel gekomen. Je ziet het ook in het emancipatiebeleid. Eigenlijk heeft Melkert pas vandaag, bij het symposium over honderd jaar vrouwenarbeid, aangekondigd dat hij de nieuwe waarden die zijn ontstaan, wil vertalen in regelgeving. Eindelijk, eindelijk.’
Het is verkiezingstijd.
'Ik ben me ervan bewust dat Melkert met zijn plannen komt in het voorportaal van een nieuw kabinet. Maar ik heb er, vanuit een jarenlange samenwerking met hem, toch vertrouwen in. Hij zegt vaak: “Als ik ergens kom als minister van Sociale Zaken hangt iedereen aan mijn lippen. Maar als ik over Emancipatiezaken praat, ontstaat er een hoog geeuwgehalte.” Toch heeft hij telkens opnieuw die zaak aan de orde gesteld, bij de werkgevers en werknemers, en in het kabinet. Wat niet meevalt, want onze minister-president is niet erg vergroeid met vrouwenvraagstukken. Maar Melkert heeft hart voor emancipatiezaken.’
Ik geloof er niets van.
'Ik wel. Hij heeft een fabelachtig talent om politiek correct te zijn, dat zal ik niet ontkennen. Toch durf ik de stelling aan, al wordt die misschien nog gelogenstraft, dat Melkert echt verandering wil. Als hij voor elkaar krijgt wat hij vandaag heeft toegezegd: verdubbeling van de kinderopvang; doorbreken van de kostwinnersvoorzieningen; een wettelijk recht op deeltijdarbeid, dan hebben we echt een wig in de oude structuur geslagen.’
HET ZAL TIJD worden, zegt ze er direct achteraan. Met het verdwijnen van het CDA zou er immers een einde komen aan de stagnatie in het emancipatiebeleid. Met Paars zou eindelijk de politieke wil komen om werkgelegenheid en zorg, sociale zekerheid en fiscale wetgeving te moderniseren. Maar er gebeurde niet veel. Zeker drie van de vier jaar heeft Den Ouden met een lantaarntje gezocht naar een uitwerking van alle mooie beloften. En zij maar roepen, het hardst in haar eigen, onwillige VVD, dat er meer, veel meer kinderopvang moet komen. Omdat het goed is, ¢¢k voor de economie, als mensen arbeid en zorg kunnen combineren.
'Een samenleving die de jonge generatie opzadelt met het vraagstuk hoe werk, partner en kind te combineren, en daarvoor vooral vrouwen de prijs laat betalen, die is immoreel bezig. Over normen en waarden gesproken - d††r moet de overheid eens aan denken. Het stelsel van onze arbeidsorganisatie en sociale zekerheid is nog altijd gebaseerd op een beschikbare man van 35 jaar, die thuis iemand heeft die ook z¡jn zorgtaken op haar schouders neemt. Die norm is in de werkelijkheid aan het verdwijnen, maar in de wetgeving is die nog altijd de grondslag.’
Dat zou allemaal anders worden onder Paars, dat een 'geãntegreerd’ emancipatiebeleid zou gaan voeren. Helaas kwam de regie daarvan in handen van Ina Brouwer. 'Geen goede manager’, zegt Den Ouden ingehouden. 'Ze heeft de fusie van vrouwenorganisaties niet goed geleid. Dat moet je doen in overleg met de betrokkenen en niet met een dictaat. Ze heeft vooral de aandacht getrokken met conflicten, en met dure yuppen-uitjes die het emancipatieproces niets verder helpen. Ik vind die liedjes van Van Rooyen prachtig hoor, maar de Heer verhoede toch dat ook minister Zalm zijn belastingplan in een aria komt voorzingen.’
Straks zegt men: dat directoraat Co”rdinatie Emancipatiebeleid functioneert niet, dat heffen we na de formatie op.
'Dat risico bestaat, ja. Maar een overheid die een goed emancipatiebeleid wil voeren op verschillende departementen, heeft zo'n ondersteuningsinstituut nodig. De minister moet dan alleen grondig nadenken of dat door Ina Brouwer geleid moet worden.’
De oogst van vier jaar paars emancipatiebeleid? Den Ouden telt de zegeningen: 'De wet op de loopbaanonderbreking, die ik overigens minimaal vind, ligt nu in de Eerste Kamer. De kinderopvang is wat verruimd maar bij lange na niet genoeg. De buitenschoolse opvang is op de agenda gekomen; de hervorming van de winkeltijden is een goede zaak; de nieuwe arbeidstijdenwet juich ik toe, en de rechtspositie van deeltijdwerkenden is hervormd.’
Ze slaat met de vlakke hand op tafel en legt dan h††r verlanglijstje neer: 'Ik wil een wettelijk recht op deeltijdarbeid. Ik wil dat de kostwinnersvoorzieningen heroverwogen worden. Ik wil betaald ouderschapsverlof. Een normwerkweek van 32 uur. En ik zou willen dat wij ons niet alleen druk maken over een voetbalwedstrijd Nigeria-Nederland, maar ook over de positie van vrouwen in Afghanistan. Die vrouwen daar hebben geen gezondheidszorg, geen arbeid, geen inkomen meer, en wij zwijgen. Waar is de stem van minister Van Mierlo over dit schandaal?’
Paars wil dereguleren, dus juist niet alles met wet- en regelgeving sturen.
'Dat is een excuus om niets te doen. Als ik zeg dat het deeltijdwerken en de kinderopvang geregeld moeten worden, dan vraag ik niet om mÇÇr regelgeving maar om een regelgeving die bij deze tijd past. Dereguleren als geloofsartikel werkt niet.’
Gniffelend vertelt Den Ouden over de nieuwe cao in de metaalindustrie. Waarmee de mannelijke werknemers sinds vorige week aanspraak kunnen maken op kinderopvang. Toen zij namens de Emancipatieraad dit onderwerp aankaartte, was de reactie nog: Maar er werken hier geen vrouwen. Nu, acht jaar later, zitten ze toch maar mooi in de kinderopvang, de mannen van metaal.
Wie komt op voor de mensen die niet in het georganiseerde overleg zitten?
'Precies. Kinderopvang hoort daar niet thuis, dat is een collectieve verantwoordelijkheid. Wanneer de sociale partners het laten liggen, wat ook nog veel gebeurt, neem je als overheid je verantwoordelijkheid en regel je het. Maar dat gaat onder Paars niet beter dan onder de vorige kabinetten.’
Door te dereguleren is de overheid de greep op de kinderopvang kwijtgeraakt.
'Ja, en ik vind het bizar dat die daardoor nu zo duur is dat een bepaalde groep vrouwen daarom ophoudt met werken. Dat staat haaks op het uitgangspunt van economische zelfstandigheid. Paars had de kinderopvang direct goed moeten regelen, zoals beloofd. Er is wel geld naartoe gegaan, maar de behoefte eraan is veel groter.’
ER IS OOK behoefte aan opvang van psychiatrische pati‰nten en zwervers op straat. Dat moet u in uw nieuwe functie toch ook zien.
'Maar ik weeg die dingen niet tegen elkaar af! De Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling is niet een raad voor de zielige groepen. Wij wijzen de regering op alle soorten uitsluiting. Opdat de maatschappij blijft samenhangen, en er geen grote groepen mensen op de parkeerplaats terechtkomen. Ook gebrek aan kinderopvang is zo'n mechanisme, want dat sluit met name vrouwen uit van het arbeidsproces.’
De uitsluiting van illegalen is veel ernstiger sinds de Koppelingswet.
'Die wet had er ook nooit mogen komen. Als er illegalen in dit land zijn, is dat de schuld en de verantwoordelijkheid van de regering. Je kunt zeggen: het is niet goed als er in dit land mensen in de illegaliteit zitten, wij gaan dat voorkomen. Maar je kunt ze niet binnenlaten en dan zeggen: jij krijgt geen gezondheidszorg en geen onderwijs.
In de huidige wetgeving zitten nog veel uitsluitingsmechanismen. Als je wilt dat vrouwen economisch zelfstandig zijn, moet je niet via een nieuwe Algemene Nabestaandenwet stimuleren dat ze de arbeidsmarkt verlaten. Deze Ziektewet sluit mensen met een gering gezondheidsgebrek uit van arbeid. En kijk naar de dreigende tweedeling in de gezondheidszorg. Dat waren allemaal programpunten uit de vorige kabinetsperiode, maar Paars heeft ze ge‰ffectueerd. Ik vind dat ze daarmee blind de toekomst in zijn gegaan.’