‘paars duldt geen pottekijkers’

TERWIJL DE BURGER het milieu nog altijd op de tweede plaats zet in de toptien van belangrijkste problemen, tillen de bestuurders van dit land er niet zo zwaar meer aan. Het milieuvraagstuk is gedepolitiseerd. Het is nu grensoverschrijdend, allesomvattend, en het begint bij jezelf. Het milieu is tegenwoordig van iedereen, dus van niemand.

Ook niet van het kabinet-Kok. Dat heeft de rol van regisseur aangenomen in een enabling state. Het sluit wat convenanten, maar wil geen bonje met het bedrijfsleven want dat is nodig voor werk-werk-werk. Voor werk-werk-werk moet ook meer-meer-meer infrastructuur aangelegd worden. Dat vindt de Tweede Kamer ook.
Voor het voeren van een doortastend milieubeleid is het nodig pijnlijke keuzen te maken. Niets voor het zorgeloze paarse kabinet. Dat geeft liever wat peptalk ten beste in de geest van Emile Ratelband: ‘Economie én ecologie - het kan allebei! Groei en groen! Win-win! En-én!’
Ondertussen is Nederland nog altijd het meest vervuilde land van West-Europa. Wordt zeventig procent van de milieudoelstellingen voor 2010 gegarandeerd niet gehaald. Neemt de kooldioxideuitstoot met tientallen procenten toe. Maar niemand in Den Haag die opstaat en simpelweg zegt: 'Foutje. Economische groei en behoud, laat staan verbetering van het milieu gáán gewoon niet samen. In ieder geval niet op deze manier. You can’t eat the cake and have it.’
De milieubeweging laat wel een tegengeluid horen. Die wijst erop dat 'duurzame’ economische groei niks te maken heeft met duurzame ontwikkeling van het milieu. Dat het land dichtslibt met asfalt, staal en beton terwijl Den Haag praat. Dat, kortom, Paars vloekt met groen.
De natuur- en milieuorganisaties wíllen echter niet altijd tegen zijn. Met een imago van verzuurde klagers wordt je geloofwaardigheid niet groter, weet de milieubeweging sinds een paar jaar. Vandaar een positief gesprek met Ria Beckers (59) over de paarse prestaties op milieugebied. De voormalige PPR- en GroenLinks-politica, tegenwoordig voorzitter van Natuur en Milieu, doet verwoede pogingen om welwillend te reageren op een kleine bloemlezing milieumaatregelen waarmee Paars zich rijk rekent.
NATUURLIJK JUICHT Beckers het om te beginnen toe dat 'die twee jongens op Financiën, de laatste paarse bewindslieden die nog een beetje vrolijk kijken’, het belastingstelsel willen 'vergroenen’. Arbeid wordt goedkoper, milieuvervuiling duurder, en de mensen met een laag inkomen krijgen extra kosten teruggesluisd. Helaas, zegt ze, worden de grote bedrijven weer ontzien. 'Want kom níet aan de concurrentiepositie van Nederland.’
Minister Wijers gaat aan energiebesparing doen.
'Eindelijk. In de jaren zestig hadden we het daar al over en nu zijn we dan zo ver. De technologie is er, en voor het bedrijfsleven zijn wind- en zonne-energie interessant. Dat is nou echt een win-winsituatie.’
Minister Van Aartsen brengt de varkensstapel met een kwart terug.
'Dat heeft Van Aartsen goed gedaan. Hij kwam nieuw en fris in de discussie en heeft gezien dat het van de gekke was. Dit is een belangrijke stap die ons ten minste in de buurt kan brengen van de Europese normen voor mest- en ammoniakgebruik.’
De landbouw, zegt ze, is de eerste sector die tegen milieugrenzen is aangelopen. Het is volgens haar de politiek geweest die het veel te ver heeft laten komen met de schaalvergroting, de mest, de bestrijdingsmiddelen. Tot de boeren opeens bestookt werden met een lawine van milieuvoorschriften. Waardoor boeren en milieubeweging gezworen vijanden werden. 'Nu houden de boeren zich veel meer bezig met kwaliteitsproductie. Met de natuur op en rond hun bedrijf. De milieubeweging is hun bondgenoot geworden tegen andere claims op het platteland.’
Zegt Ria Beckers, die in 1995 nog als de verpersoonlijking van het kwaad werd gezien door boeren die hun land bijna zagen overstromen. Allemaal doordat de milieubeweging in hun ogen de dijkverhoging had tegengehouden. Nee, bezweert ze, ze heeft geen trauma overgehouden aan hun agressie jegens haar. En nee, de milieubeweging viel niets te verwijten. Den Haag heeft nooit geld over gehad voor dijkverbetering, en heeft vervolgens de zaak gepolariseerd. Zoals Wim Kok die ten tijde van het wassende water zei: we kiezen voor veiligheid en niet voor het milieu. Alsof die zaken elkaar uitsluiten, bromt Beckers.
Minister Wijers zegt, en heel Paars zegt het hem na: economische groei en verbetering van het milieu gaan prima samen.
'Hebben de afgelopen vier jaar dat dan bewezen? Wijers heeft gezegd: “Ik wil een ontkoppeling van economische groei en milieubelasting.” Maar terwijl het ene is gebeurd: de groei van de economie, de investeringen in Nederland als mainport, is het andere nagelaten. Die ontkoppeling heeft niet plaatsgevonden.’
Minister De Boer roept: 'Nog nooit heeft een kabinet milieu zo verregaand geïntegreerd in economisch beleid.’
'Het spijt me, maar het is het bedrijfsleven dat een inhaalslag aan het maken is. Bijna alle grote bedrijven hebben nu een eigen milieuzorgsysteem. Wij overleggen met hen over investeringen in duurzame energie. Dat is niet aan dit kabinet te danken, want in Den Haag zijn voor het milieu weinig handen op elkaar te krijgen.
Shell is met kwesties als Nigeria en de Brent Spar stukgelopen op de publieke opinie. Kinderarbeid: ook zo'n thema waarop bedrijven door de consument tot de orde worden geroepen. De politiek neemt daarin niet het voortouw. Er ligt nu de nota Milieu en economie, waarin voor het bedrijfsleven interessante mogelijkheden staan om nog meer te doen op milieugebied, maar waarin de politiek geen echte keuzen maakt. Het kabinet zelf toetst zijn beslissingen ook niet aan duurzaamheidscriteria. Die integratie zie ik dus niet.’
Paars zegt: wij regelen het met convenanten.
'Maar de doelstellingen van het eerste Nationaal Milieubeleidsplan uit 1989 worden bij lange na niet gehaald. De uitstoot van CO(in2( is veel en veel hoger dan verantwoord. Er wordt te veel aan het veld overgelaten. De overheid moet zorgen voor een leefbaar klimaat voor de burgers, en niet alleen de burgers van nu. En moet dus duidelijker doelen stellen, een tijdslimiet afspreken, doordrukken als er onvoldoende gebeurt.
Met minder wetten en regels kun je het milieu soms best verder helpen. Zo is het goed om lokale overheden, landschaps- en natuurorganisaties en boeren gezamenlijk aan een gebied te laten werken. De regering moet alleen veel scherper aangeven binnen welke grenzen men de vrije hand krijgt.’
Onder Paars is de uitstoot van een aantal schadelijke stoffen afgenomen.
'Ja, maar de uitkomsten van het klimaatbeleid zijn al met al desastreus. Misschien is iedereen te optimistisch geweest over de mogelijkheden om de CO(in2(-uitstoot te beperken. Maar door het kabinet wordt niet onderkend dat die drie procent economische groei dat nog veel moeilijker heeft gemaakt. Men komt met een enorm ICES-investeringsprogramma, maar ondertussen ligt er nog een hypotheek van de schade die in het verleden is aangericht. Het oppervlaktewater, de vervuilde bodem: daar wordt nauwelijks geld voor uitgetrokken.’
HET IS MOGELIJK om een 'typisch paars’ milieubeleid te voeren. Zoals nu gebeurt bij duurzame energie, waar het bedrijfsleven veel belangstelling voor heeft en Economische Zaken meedenkt. En bij de biologische landbouw. Ineens zien grote melkfabrieken en supermarkten als Albert Heijn daar brood in, en de politiek ondersteunt hen. Met coalities tussen milieubeweging, maatschappelijke organisaties en innovatieve industrieën kan ook op milieugebied een dynamisch, ondernemend klimaat gestimuleerd worden.
Maar alle verworvenheden vallen volgens Beckers in het niet doordat Nederland van Paars nog altijd 'distributieland’ moet zijn. Neem zo'n tweede nationale luchthaven. Als die er komt moet iedereen vooral méér gaan vliegen - die enorme investering moet natuurlijk terugverdiend worden. Dan kun je de komende dertig jaar vergeten dat er nog gepraat wordt over 'selectieve luchtvaart’.
'Scoren met een mainport’, schampert Beckers, 'is natuurlijk spectaculair. Nee zeggen is een stuk moeilijker. In de jaren zeventig heb ik veel moeite gehad om in de PPR het kabinetsbesluit te verdedigen dat de drie nieuwe kerncentrales niet gebouwd moesten worden. Ze zijn er nooit gekomen. Soms moet je zo'n negatief besluit nemen, of wachten met een beslissing. Zodat de samenleving van straks nog wat te kiezen heeft. Zelf kan bepalen of ze wil boren in de Waddenzee.
Er is een nieuwe oriëntatie nodig op een ander soort beleid. Die omslag heeft Paars niet gemaakt. Duurzaamheid, de integratie van milieu en economie - het staat allemaal in de regeringsverkaring, hoor! De minister-president hoort die te bewaken. Kok had zich sterk moeten maken om dat beleid van de grond te krijgen. Maar hij laat minister De Boer in haar eentje knokken tegen haar collega’s, omdat hij geen enkele affiniteit heeft met milieu.
Paars hoor je nooit over de toekomst. Ondertussen worden wel grote beslissingen genomen. Rotterdam wordt mainport. Dus: een Betuwelijn. Dus: een tweede Maasvlakte. Argumenten ervoor hebben we niet gezien. Waarom beziet men zo'n plan niet eens in Europees perspectief? Waarom kijkt het kabinet niet hoe de landen binnen Europa beter kunnen samenwerken, hun luchtverkeer verdelen, en elk hun kwaliteit verbeteren? Nee, als het draait om de doorvoerhaven van ons eigen kleine landje, trekken we opeens weer grenzen op. Dan praat niemand meer over Hamburg, over Antwerpen.’
De grote projecten, zegt Beckers, onttrekken zich bovendien steeds meer aan democratische besluitvorming. En ze schetst uit ervaring precies dat waar de WRR ook voor waarschuwt: hoe de inspraak verloren gaat. Hoe grote bedrijven in een vroeg stadium over regeringsplannen mogen meedenken en uitvoerig worden betrokken in de 'bestuursinterne afstemming’. De andere insprekers komen pas daarna, waardoor zij telkens in tijdnood én in de zwakste positie zitten.
Beckers: 'Ik hoopte werkelijk dat Paars de boel zou opengooien. Dat was ook dé belofte: het zou een “ander” kabinet worden. Maar die illusie was na een paar maanden verdwenen. Zoals Wim Kok zelf zei: “Het is een gewoon kabinet.” Ze voeren wel nut- en noodzaakdiscussies over de tweede Maasvlakte, over de luchtvaart. Maar zodra er een resultaat uitkomt dat het kabinet niet zint, wordt dat weggeschoven. De plannen staan al vast; maatschappelijke inbreng wordt beschouwd als een quantité négligable.
De laatste tijd wordt door de regering zelfs de wetgeving gemanipuleerd. Bij de geluidsnormen voor Schiphol is in de wet vijftig eenheden geluidsbelasting vastgesteld. Toen verscheen in de stukken opeens de grens van 65 eenheden. Zodat het om een veel kleiner gebied gaat, en de intensiteit van het geluid zwaar wordt onderschat. En voor de grote investeringen in de economische structuur wil men nu een noodwet opstellen! Daarmee wordt bestaande wetgeving opzijgeschoven, zodat er in hoog tempo veel grote projecten doorgedrukt kunnen worden. Zonder pottekijkers. Ik vind dat daarmee een gevaarlijke weg wordt ingeslagen.’
DE ACHTERBAN van milieuorganisaties vindt dat het groener én socialer moet in de landspolitiek, meldt het blad van Beckers’ club deze maand. Paars is passé voor duizend ondervraagde aanhangers van Natuur en Milieu en Milieudefensie. Men zegt de voorkeur te geven aan een coalitie van PvdA, D66 en GroenLinks. Met ingrijpende milieumaatregelen, en Lucas Reijnders als milieuminister. Verder moet Wim Kok verteld worden dat hij er een 'zootje’ van heeft gemaakt, en dient minister Jorritsma aangeklaagd te worden als 'leider van een criminele organisatie’.
Gaat ook de rest van de kiezers Paars om deze redenen een electorale aframmeling geven?
'De kiezer’, meent Beckers, 'wil in ieder geval dat politiek méér is dan op de winkel passen. Ik denk dat velen het debat missen, en vinden dat het te weinig over mensen gaat. Dit kabinet denkt dat als het economisch maar goed gaat, iedereen daarvan zal profiteren. Maar dat is onzin. Er zijn wel meer mensen aan het werk geholpen, maar er is nog een harde kern van werklozen die Paars niet weet te raken. In de zorgsector zijn op dit moment schrijnende misstanden. En het asielbeleid verhardt alleen maar. Voor die groepen mensen zul je extra inspanningen moeten leveren, op een ander vlak dan het boekhoudkundige.
Ik verwacht van een kabinet dat het zich wat gelegen laat liggen aan dat stomme zinnetje “regeren is vooruitzien”. Ik verwacht dat men een visie heeft, en nadenkt over de toekomst. Dat men niet probeert langs slinkse wegen allerlei dingen door te drukken. Ik verwacht een open debat. Het kan allemaal zo veel interessanter.’
De milieubeweging komt zelf ook weinig met innovatieve plannen, met slimme voorstellen voor politiek en ondernemers.
Streng schudt Ria Beckers het hoofd: 'Vaak lijkt het alsof de milieubeweging alleen maar meepraat, terwijl veel plannen voor het bedrijfsleven bij ons vandaan komen.’
Dan moeten jullie dat in winst vertalen.
'Waarom? Misschien maak je het de anderen makkelijker wanneer je zelf niet op de voorgrond treedt. Dan is het onze eer dat er tenminste iets gebeurt. Er ligt nu dat plan om een grote windenergiecentrale te bouwen in de Noordzee. Daar hebben wij de overheid en het bedrijfsleven voor geïnteresseerd, maar het is niet nodig dat er steeds bij te zeggen.’
Waardoor soms wel de indruk ontstaat dat milieuorganisaties liever een goed gesprek aangaan met de vervuilers dan hun achterban aanzetten tot protest. Maar volgens Beckers is dat nostalgie naar de jaren zestig. 'Nu dagen we de Nederlandse staat voor de rechter als dat nodig is. Je krijgt de burgers niet vanwege de tweede Maasvlakte massaal naar Rotterdam.’
Zelfs de kerken voeren actie. De milieubeweging moet zelf het momentum creëren.
'Het is nog niet zo ver. Wij willen pas in actie komen op een moment dat we heel veel mensen meekrijgen, zodat het geen zielige vertoning wordt. Wellicht gaat de discussie over Schiphol en een tweede nationale luchthaven een harde confrontatie opleveren. Dat is zó'n sprekend voorbeeld van hoe het niet moet. Wacht maar af.’