Paars nadert zijn einde

De overeenkomsten tussen de campagnes voor de kamerverkiezingen van 1994 en dit jaar worden steeds grimmiger. Toen was er Arscop: enige gegevens over een hosselende schoonvader deden Elco Brinkman en zijn campagnestrateeg Frits Wester de das om, en het CDA maakte een vrije val. Nu is er de affaire-Van Baalen, zo mogelijk nog fataler in zijn uitwerking. De hoofdpersoon verzuchtte dat hij in een kafka‰ske nachtmerrie was beland, belasterd door brieven die hij niet geschreven zou hebben en door oude vrienden die hij niet kent.

Bolkestein schaarde zich aanvankelijk achter zijn campagneleider, maar ging nog geen week later rÅcksichtslos over tot dumping. Het vertrek van Van Baalen is volgens Bolkestein ‘tragisch en onvermijdelijk’, hoewel hij enkele dagen eerder nog het volle vertrouwen in hem uitsprak.
Als crisismanager blijkt Bolkestein niet bovenmatig met talenten gezegend. Grof geschat staat zeker vijftig procent van de VVD pal achter Van Baalen, en achter de coulissen worden momenteel dan ook de messen geslepen. Na 6 mei volgt de afrekening. Als dan blijkt dat Bolkestein het in tegenstelling tot de bijna overspannen verwachtingen van een paar maanden geleden slecht heeft gedaan, zou hij wel eens even gezwind uit het centrum van de politieke macht kunnen worden verwijderd als indertijd Brinkman. Nog zo'n tik als de kwestie-Van Baalen en het is uit. Bolkestein omschreef onlangs zijn opponent De Hoop Scheffer nog gnuivend als 'the incredible shrinking man’ - die imploderende dwerg zou hij straks zelf kunnen zijn.
De VVD oogt naar buiten toe als een gesloten kamp. Maar achter die fa‡ade gaat een razende zee van vendettagevoelens schuil. Het schisma rond Hans van Baalen is niet eenvoudig te benoemen als een conflict tussen links en rechts binnen de liberale volkspartij. Integendeel, Van Baalen stond ondanks zijn tienerpassies voor het politieke riool binnen de VVD juist bekend als een redelijk zachtmoedig type. Hij was in ieder geval een van de weinigen die het opnam voor de partijcoryfee Anne Lize van der Stoel, boegbeeld van de hippe Amsterdamse VVD, toen deze na een gezamenlijke krachtsinspanning van de provinciale krachten van de VVD vrijwillig afstand deed van een plek op de kieslijst.
De invloedrijke Van der Stoel heeft genoeg vertrouwelingen om haar heen die staan te popelen om over te gaan tot politieke actie. Ook van rechterzijde dreigt er gevaar. Denk aan de onfortuinlijke Robin Linschoten, de enige VVD-bewindsman in Paars die zich hield aan die befaamde 'Carrington-doctrine’ van Frits Bolkestein, die toen nog verkondigde dat politici vaker de eer aan zichzelf moesten houden als ze op onverkwikkelijkheden waren betrapt. Linschoten heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij premier wil worden, en hij zint nog altijd op een comeback. Een desastreuze uitslag voor Bolkestein zou hem in de kaart spelen. En dan zijn er ook nog genoeg liberale partijbaronnen die een appeltje hebben te schillen met Frits Bolkestein, van Ed Nijpels en Henk Vonhoff tot Hans Wiegel. Er staat kortom een hele junta paraat om na 6 mei over te gaan tot een coup, net zoals dat bij Brinkman vier jaar eerder het geval was.
Wie gaat het meest profiteren van de vrije val van de VVD? Dat zou natuurlijk Els Borst moeten zijn, maar ook na het eerste debat tussen de lijsttrekkers van de grote vier moet worden vastgesteld dat zij niet beschikt over het benodigde politieke killersinstinct. Het is natuurlijk een onmogelijke positie die Borst bekleedt. Als minister van Volksgezondheid moet zij toch een Florence Nightingale zijn voor eenieder die hulp zoekt. Zo'n betrekking als nationaal heilsoldate laat zich moeilijk verenigen met het uitbundiger manifesteren van lagerbijdegrondse instincten, waar het bij deze D66-campagne toch op neer zou moeten komen. Over de rug van de affaire-Van Baalen tekende zich een geplaveide route naar herstel voor D66 af, maar de partij laat het weer geheel afweten.
Het einde van Paars is in dat scenario een gegeven. De toekomst lacht Jaap de Hoop Scheffer toe. Hij voert een soort Spartacus-opstand van de minder bedeelden aan, tegen de Romeinse keizers van Paars, maar tegelijkertijd probeert hij een graantje mee te pikken bij de conservatievere geledingen. De Hoop Scheffers malle idee de minimumleeftijd voor strafrechtelijke vervolging van minderjarigen te verlagen van twaalf naar tien jaar, is weer zo'n ondubbelzinnige oprisping van zijn ware temperamenten. Als die straks de overhand krijgen, zit ook het CDA in een ongemakkelijke spagaatpositie.
Het kan geen toeval zijn dat Ruud Lubbers verleden week zijn terugkomst in de politiek aankondigde. Ontspanning is het laatste wat hij zoekt. Nu de wegen van Europa en de Navo voor hem gesloten blijken, is de landelijke politiek eigenlijk het enige wat Lubbers resteert. EÇn gebaar en De Hoop Scheffer gaat terug naar de anonimiteit waar hij vandaan komt.
Er is kortom maar ÇÇn man in Den Haag die zijn zaakjes werkelijk op orde heeft. Als Wim Kok erin slaagt de huidige verhoudingen tot aan begin mei te bevriezen tot de status quo, koerst hij welhaast zeker af op de eerste glanzende overwinning uit zijn politieke carriŠre. Met een aangeschoten VVD en een geminimaliseerd D66 zit een Paars II er dan niet meer in. Eerder komt het dan van een hernieuwd huwelijk tussen confessionelen en christen-democraten, even sociaal gestemd als het kabinet-Den Uyl, maar met nog meer oppermacht voor de PvdA. Als die kans zich voordoet, zal Kok geen traan om Paars laten, let maar op. Dan komt de zondagsrust weer terug en gaan de uitkeringen omhoog. De achterliggende vier paarse jaren zullen dan al snel verdampen tot een exotische herinnering, een politieke pauzeact met hoge amusementswaarde, meer niet.