TELEVISIE

Pacemaker

‘t Zwijgen van Loe de Jong

Daan en Simonka de Jong krijgen in het Niod inzage in het archief van de eerste directeur, Loe - zijn oom, haar opa. Ze treffen onder meer brillen en een pijpenstampertje, wat Daan een ‘bijna heiligenverering’ ontlokt. Simonka is filmer van Daans queeste, maar hij roept haar voor de camera want deze zaken zijn wel erg intiem en kleindochter is misschien toch dichterbij dan neef. Dan verschijnt een metalen voorwerp en barsten ze uit in nerveuze slappe lach: het blijkt Loe’s pacemaker. Dichterbij en tegelijk verderaf kun je moeilijk komen.
Het is een vroege sequentie in Het zwijgen van Loe de Jong en al wat volgt maakt de scène, terugkijkend, extra wrang en symbolisch. Daan zoekt naar kennis over zijn ouders, Loe’s tweelingbroer Sally en diens vrouw Liesje, in nazi-kampen omgekomen na een mislukte vlucht. De weg leidt onvermijdelijk naar Loe die hem bij leven door zijn 'zwijgen’ juist heeft geblokkeerd. Wanneer Daan en Simonka onverrichter zake de kluis verlaten stelt Daan grijnzend vast dat de boel tenminste veilig ligt opgeborgen voor de volgende oorlog. Daarna valt er niets meer te lachen. Want de film toont en maakt deel uit van een tragische familiegeschiedenis waarin 'gewoon’ menselijk tekort (jaloezie, onvermogen tot omgang met andermans en eigen leed, misplaatst standsbesef) door de Grote Geschiedenis gigantische proporties en onherstelbare gevolgen krijgt. De Niod-scène wordt voorafgegaan door een proloog: na Loe’s dood is een verstopte enveloppe gevonden met foto’s en brieven van Sally en Liesje. Verstopt voor Abel en Daan, hun zonen, zijn neefjes, door onderduik voorgoed van elkaar gescheiden, en de enige familieleden die overleefden. Verstopt voor zijn eigen gezinsleden. Verstopt voor Jacques Presser en diens Ondergang, en voor de geschiedschrijving die hij zelf bedreef en doorgaf. Op vragen van zijn neven naar informatie over hun ouders was het antwoord 'er is niets - je moet je niet met het verleden bezighouden’. Gotspe uit de mond van de opperhistoricus. Verschrikkelijk en misschien onvergeeflijk. De paar dingen die Loe onder druk wél zei waren zo mogelijk nog erger.
Je kunt je afvragen wie met dit verhaal gediend is. Voor de familie is het bar pijnlijk - een deel wilde al meteen niet meewerken en Abel haakt onderweg af. Er is natuurlijk het belang van de filmmaakster. Dat kun je cynisch vaststellen maar je kunt ook zeggen dat ze dit brisante onderwerp, waar alleen zij toegang toe had, niet mocht laten liggen, hoe pijnlijk ook. Er is het belang van Daan, die erkenning van leed en aangedaan onrecht vraagt, al biedt dat, zichtbaar, weinig troost. Maar er is meer. Zou de film louter Daans aanklacht tegen Loe de Jong zijn dan was de basis misschien te smal. Maar hij zelf zorgt voor tegenwicht als hij, in confrontatie met Loe’s zoon, diens vaders gedrag verklaart vanuit trauma door immens verlies (wat overigens een verbluffende reactie losmaakt). Want dat gedrag is, hoewel extreem, ook symptomatisch voor de onmogelijkheid om te gaan met zo veel wanstaltig onrecht, zulk niet te bevatten en verdragen verlies. Er is lang gezwegen als manier van, zelfs noodzaak tot overleven, in de joodse gemeenschap en daarbuiten. Dat zwijgen, verzwijgen, ontkennen en zelfs liegen richtte opnieuw schade aan. Maar het recht op weten van de een botst met het verlangen te verdringen en vergeten van de overlevende getuige, zoals in een aangrijpend gesprek van Daan met een medevluchter van zijn ouders blijkt. Toch, dat de kampioen in het grootscheeps blootleggen kampioen verbergen in kleinste kring was, dat blijft inderdaad moeilijk te bevatten.

Simonka de Jong, Het zwijgen van Loe de Jong. NTR, Het uur van de wolf, dinsdag 11 januari, 22.50 uur, Nederland 2