M.J. Brusseprijs: Luchtmeisjes

Parallelle levens

Sommige boeken worden uit een gelukkig toeval geboren. Journaliste Ingrid van der Chijs kocht in een opwelling Een vrouw vloog mee, het verhaal van Trix Terwindt, een van de eerste Nederlandse stewardessen. Het was ook ooit Van der Chijs’ meisjesdroom, stewardess worden.

Luchtmeisjes van Ingrid van der Chijs € 12,50
e-book, € 14,99

Medium cover.php

Trix Terwindt (1911-1987) bleek een beroemdheid te zijn geweest. Stewardess in de jaren dertig, toen een beroep dat nog nagelnieuw en glamoureus was. In de oorlog een van de Engelandvaarders. Gepakt door de Duitsers in het later beruchte ‘Englandspiel’. Ravensbrück en Mauthausen overleefd. Voor haar moed bekroond met allerhande erekruisen. Na de oorlog naar Canada geëmigreerd, weer teruggekeerd. Voor haar KZ-syndroom met lsd behandeld door de befaamde psychiater Bastiaans.

‘Hoe kon iemand die zo beroemd geweest was, zo snel zijn vergeten?’ vroeg Van der Chijs zich af. Ze besloot een biografie over het ‘luchtmeisje’ annex verzetsheldin te schrijven. En toen wees iemand haar op Hilda Bongertman (1913-2004), ook Bekende Nederlander avant la lettre als allereerste Nederlandse stewardess en schrijfster van Schiphol uitstappen! Ervaringen van een K.L.M.-stewardess. Bongertman werd in de jaren dertig al lid van de nsb. Volhardde in haar politieke overtuiging gedurende de bezetting. Schreef de nationaal-socialistische jeugdroman Jeugd in de branding en bedreef ook als journalist propaganda voor de Duitsers. Zat na de oorlog twee jaar vast. Maakte indruk door zichzelf tijdens haar proces schuldig te verklaren. Zag in hoe fout haar ideeën waren geweest. Haar latere leven werd getekend door eenzaamheid en zwijgen.

Luchtmeisjes begint met het oorlogstribunaal en de schuldbekentenis van Bongertman – ‘Geen moment haperde Hilda’s stem’ – en het krantenbericht daarover dat door Trix Terwindt wordt uitgeknipt en in haar plakboek met oud-klm’ers opborgen. Hier worden beide stewardessen letterlijk bij elkaar gebracht. Ze moeten elkaar ook hebben gekend, zo veel meisjes werkten er niet bij de klm, en ze bewogen zich in een web van dezelfde kennissen. Maar in haar boek behandelt Van der Chijs hen om en om, als twee parallelle levens die, hoe verschillend ook, veel op elkaar lijken.

Het eerste deel van het boek staat in het teken van de luchtvaarpioniers en hun benijdenswaardige levens vol avontuur en luxe hotels. De stoere vliegeniers, die de nieuwe lange routes met de Bosatlas en gevaar voor eigen leven ontgonnen, moesten aanvankelijk niets van de luchtmeisjes hebben. Wat moesten ze met meisjes in de lucht? Inderdaad was de luchtvaart behoorlijk gevaarlijk: noodlandingen en crashes zijn aan de orde van de dag. Hilda weet ternauwernood aan een vliegramp te ontsnappen als ze zich na een half mislukte noodlanding door een raampje wurmt – ze is een van de weinige overlevenden. Maar allengs raken piloten en stewardessen aan elkaar gewend en hebben ze het maar wat leuk met elkaar.

Dat houdt abrupt op als de oorlog uitbreekt en de burgerluchtvaart vanuit Nederland droog valt. Hoe uiteenlopend de keuze ook is die Trix en Hilda maken, ze zijn beiden eenlingen, die stug hun eigen weg volgen. Trix bedenkt zelf dat ze naar Londen wil en trekt via België en Frankrijk naar het neutrale Zwitserland – een tocht vol ontberingen die ze bij wonder overleeft. Haar omgeving begrijpt weinig van haar verbetenheid. Dat geldt in zekere zin ook voor Hilda, want ze mag dan carrière maken binnen de nsb, het warme nest van klm’ers moet niets van haar overtuiging hebben. Beiden zullen de rest van hun leven onder hun oorlogservaringen gebukt gaan. En beiden krijgen, opmerkelijk genoeg, geliefden die tijdens de bezetting radicaal anders kozen. Hilda vond haar grote liefde in een vrouw die voor het illegale Parool had gewerkt. Trix trouwde met een piloot die ook al vroeg nsb’er was.

De stof van Luchtmeisjes is prachtig. Ingrid van der Chijs beschrijft beide stewardessenlevens genuanceerd, zonder te oordelen, zelfs vrijwel zonder te duiden. Dat laatste is jammer, want je begrijpt niet echt waarom Hilda en Trix doen wat ze doen. En haar stijl is helder, maar helaas wat clichématig. Net iets te veel Schiphol uitstappen!


INGRID VAN DER CHIJS

Luchtmeisjes:

Verzet en collaboratie van twee stewardessen

Nijgh Van Ditmar, 301 blz., € 19,95