Hoofdcommentaar: PvdA

Partij van het applaus

De tijd dat een PvdA-congres straaljagers kocht, is definitief voorbij. Het halfjaarlijkse sociaal-democratisch treffen van afgelopen weekend in de Rai in Amsterdam heeft behalve ietwat sentimentele beelden van de strak geregisseerde leiderschapswisseling hoegenaamd niets opgeleverd. Vanaf vrijdagochtend vroeg werd door de partijtop en het in de wandelgangen ruim aanwezige arsenaal aan netwerkende PvdA-bestuurders en -topambtenaren volledig toegewerkt naar het moment suprème van zaterdagmiddag, waarop Wim Kok het leiderschap van de partij overdroeg aan Ad Melkert.

Natuurlijk, op vrijdagmiddag werd het verkiezingsprogramma vastgesteld. En even leek het er zelfs op dat de situatie van enkele jaren geleden zich zou herhalen en het congres de campagne in gevaar zou brengen met een iets te progressief geluid over de hypotheekrenteaftrek. Maar een (krappe) meerderheid besloot uiteindelijk het belastingvoordeel voor huiseigenaren nog even ongemoeid te laten. De congresafgevaardigden leken zich bewust van de breekbare positie waarin de partij met het aangekondigde afscheid van Kok verzeild is geraakt en kwamen niet tot opzienbarende uitspraken. Met de stembriefjes werd zuiver in het belang van de bestuurderspartij gestemd; uitsluitend aan de mate waarin voor een en ander werd geapplaudisseerd, viel af te meten hoe het PvdA-kader werkelijk over de zaken dacht.

Ad Melkert werd bij acclamatie tot lijsttrekker benoemd. Hoewel bij menige pvda’er openlijk twijfels bestaan over de bruikbaarheid van de nieuwe voorman als stemmentrekker is de laatste maanden geen enkele tegenkandidaat naar voren geschoven. De applausmachine draaide op volle toeren toen zaterdagmiddag pas bij plaats 43 van de kandidatenlijst voor het eerst vanuit de zaal werd geïnterrumpeerd. De topdrie van de lijst was toen al luid bejubeld en ook voor coming man Dick Benschop en voor het sterk opererende kamerlid Nebahat Albayrak was forse bijval. Dat Jan Pronk door de kandidaatstellingscommissie een weinig glansrijke dertiende plaats was toebedeeld, werd door de congres afgevaardigden rechtgezet met een langdurig ovationeel applaus. Dat was voor de leden het maximaal haalbare, want een interne campagne om de milieuminister op een hogere plaats te krijgen, was door de partijtop geheid om zeep geholpen. Bij de Partij van de Arbeid spreekt men zich nog slechts uit door een al dan niet luid applaus. Het «linkse geweten» Pronk werd bedankt voor de inspanningen, maar bleef op dertien. De eerste 47 (!) plaatsen van de kandidatenlijst voor de kamerverkiezingen van 15 mei zijn al met al ongewijzigd ten opzichte van het voorstel van de kandidaatstellingscommissie van Hans Ouwerkerk.

Net als bij het congres van maart jongstleden moest Melkert zich vooral ten opzichte van zijn eigen achterban bewijzen. Met ingestudeerde gebaartjes en semi-bevlogen uithalen probeerde hij de liefde van tenminste het PvdA-kader te winnen. De mensen in het land, de kiezers die hem op 15 mei in het zadel moeten helpen, zijn van later zorg. Met de dooddoener dat de ex-minister in kleinere kring toch zo’n aangenaam type is, zo’n ongedwongen en geestige man, zal de partij de verkiezingsmaanden niet doorkomen. Juist voor een groter publiek zal de nieuwe lijsttrekker moeten aanslaan.

Tot verbazing van velen, niet het minst die van de PvdA-top zelf, is het aantal zetels voor de partij in de wekelijkse opiniepeilingen nog ongeveer gelijk aan het huidige aantal. De partij zou ondanks de leiderschapswisseling volgens de meeste polls nog steeds de grootste worden. Voor een aanzienlijk deel is dit natuurlijk te danken aan het veelvuldige optreden van vader des vaderlands Wim Kok na de aanslagen van 11 september. Melkert heeft zich de laatste maanden nog niet echt hoeven presenteren als lijsttrekker en de kiezers lijken nog niet goed begrepen te hebben dat Kok er volgend jaar daadwerkelijk mee uitscheidt.

De vergelijking met de toestand in het CDA na het vertrek van Ruud Lubbers in 1994 begint zich steeds meer op te dringen. Terwijl de sociaal-democraten geenszins achterover kunnen leunen, lijkt het of de partijtop ervan uitgaat dat Melkert voetstoots tot het torentje kan doordringen. Was Elco Brinkman na de lange heerschappij van Lubbers indertijd niet ook al een halfjaar voor de verkiezingen «de nieuwe premier» van Nederland? Trouwens, Ad Melkert, met zijn getrainde felheid en geoefende beweginkjes, doet wel in meer opzichten denken aan de gewezen CDA-leider. Gelukkig voor hem ligt het echter niet in de lijn der verwachtingen dat Kok, zoals Lubbers indertijd, het vertrouwen in Melkert zal opzeggen.

Ondertussen pleit de PvdA bij monde van minister De Vries en voorzitter Koole sinds afgelopen weekend voor een nieuw kies stelsel. Het door D66 sinds jaar en dag aangehangen districtenstelsel, waarbij kamerleden weer vanuit de regio gekozen worden, moet helpen bij het dichten van de zoveel besproken kloof tussen kiezer en gekozene. Het jongbakken standpunt, dat te laat kwam om (zoals in 1994) in het verkiezingsprogramma te worden opgenomen, lijkt echter vooral een antwoord op de electorale concurrenten Leefbaar Nederland en de Socialistische Partij, die beide sterk geworteld zijn in de regio en de nadruk leggen op kleinschaligheid en lokale initiatieven.

Dat er een kloof bestaat tussen burger en politiek staat buiten kijf. De meest pregnante kloof tussen kiezer en gekozene lijkt vooralsnog echter vooral aan de orde in de gelederen van de sociaal-democraten zelf.