#6: gezond en fit zijn

Pasapas, bewegen is gezond

Ter ere van het veertigjarig bestaan van Kinderen voor Kinderen nemen Feike Dietz en Laurens Ham elke maand een thema onder de loep uit de 522 KvK-liedjes. Deze maand: een gezond leven als het nieuwe normaal.

Alles stond al in de startblokken voor de bijdrage van Kinderen voor Kinderen aan de Koningsspelen 2020. Het nummer ‘Hand in hand’ was geschreven, de titel was voorgesteld aan pers en publiek, waarschijnlijk was de clip ook al geschoten. Toen kwam het coronavirus en kon alles de kast in. Misschien zal het nummer wel altijd op de plank blijven liggen, als een herinnering aan een van de meest ontwrichtende periodes van de recente geschiedenis.

Ze zijn belangrijk voor KvK, de Koningsspelen (een sportdag op basisscholen waarop ook gezond ontbeten wordt). Het programma is al sinds de lancering van de Spelen in 2013 een van de vaste partners. Dat betekent dat KvK ieder voorjaar een nummer uitbrengt volgens een vaste formule. Tekstueel stelt het allemaal niet zo gek veel voor: de liedjes grossieren in kreten als ‘Hupsakee’, ‘Okido’, ‘Fitlala’ en ‘Pasapas’. De boodschap van de nummers is ook telkens hetzelfde: ‘Bewegen is gezond’, om het met de titel van het vroegste Koningsspelenliedje te zeggen.

De liedjes dienen er dan ook vooral toe om jonge kinderen aan het dansen te krijgen en ze zijn dan ook enorm aanstekelijk, zowel muzikaal als choreografisch. De strakke clips waarin de dansjes gedemonstreerd worden, worden door kinderen, ouders en scholen massaal gekeken: de sportdag wordt op de scholen begonnen door met z’n allen de dans uit te voeren. Nergens is de aandoenlijke knulligheid van vroege KvK-uitzendingen zó ver weg als wanneer je naar de virtuoze videoclip van ‘Okido’ zit te kijken.

Publicitair zijn deze video’s de brandstof waarop KvK momenteel draait. De kijkcijfers op YouTube zijn verbluffend: ‘Pasapas’, het nummer van 2019, was met zo’n 12,5 miljoen views verreweg het best bekeken nieuwe YouTube-filmpje in Nederland van dat jaar, en het oudere ‘Hupsakee’ tikt inmiddels zelfs de 81 miljoen aan. Overigens heeft KvK ieder najaar nog zo’n vaste hitclip, met een themanummer voor de Kinderboekenweek dat opnieuw in het basisonderwijs geïntegreerd wordt. Die samenwerking begon in 2012 met ‘Hallo wereld’, een nummer dat de hitlijsten haalde en KvK terug op de kaart zette.

Het is niet overdreven om te zeggen dat de clips voor de Koningsspelen en de Kinderboekenweek KvK van de ondergang hebben gered. In de vroege 21ste eeuw, vóórdat de stap naar YouTube en Spotify werd gezet, ging het al jaren bergafwaarts. De kijkcijfers van de televisieshows liepen gestaag terug en de cd-verkoop al evenzeer: de jongste generatie stopte blijkbaar al vroeg met lineair tv kijken en cd’s kopen, een ontwikkeling die je nu in de hele samenleving ziet. Het programma vond zichzelf opnieuw uit als een flashy kinderproject dat de succesvolste elementen van de 21ste-eeuwse jeugdcultuur door de blender gooide: dansjes à la K3, muzikale virtuositeit en pakkendheid à la The Voice Kids, jeugdige creativiteit à la Junior Songfestival.

Maar de stap van albums en televisie naar YouTube-clips en -vlogs was niet alleen marketingtechnisch gezien een belangrijke, ze markeerde ook een inhoudelijke wending bij KvK. Het programma stelde zich onder meer met de Koningsspelenliedjes voortaan als doel om een gezonde en actieve levensstijl te propageren. Dat komt gezien de voorgeschiedenis nogal uit de lucht vallen. Gezondheid en fitheid spelen namelijk tot 2013 een verwaarloosbare rol bij KvK.

Gezien KvK’s aandacht voor de meest uiteenlopende gebeurtenissen in een kinderleven is het verbazend om te zien hoe bekaaid ‘sporten’ eraf komt (zeker als je het vergelijkt met ‘muziek maken’: in Kinderen voor Kinderen Marathon #5 lieten we zien hoe dominant die hobby in de liedjes aanwezig is). Er zijn een paar nummers die het plezier in dansen voorop stellen: ‘Jongen op ballet’ (1982), bijvoorbeeld, waarin we de mannelijke solist wat voorzichtige danspasjes zien doen, of ‘Bewegen’ (2005). Maar over fit en sportief zijn gaat het vóór 2013 praktisch nooit.

De enige uitzondering is ‘Trim, trim, trim’, een nummer waarin de koorkinderen aerobics demonstreren. Het verscheen in 1983, het jaar waarin ‘trimmen’ een hype werd. Heel Nederland liet zich toen aanvuren door de zoetgevooisde stem van Ron Brandsteder die aerobicsinstructies gaf: ‘Vergeet vooral niet te lachen, want het is leuk!’

Bewegen lijkt in die eerste decennia niet iets te zijn waartoe kinderen moeten worden aangespoord, maar iets dat ze uit zichzelf doen. Dat hoor je mooi terug in ‘Wind tegen, wind mee’ (1994), over kinderen die elke dag bewegen dat het een lieve lust is: ze moeten een heel eind naar school fietsen en proberen dan hun record snelfietsen te verbreken. Niet omdat het moet, maar omdat ze nu er nu eenmaal lol in hebben. Even natuurlijk is trouwens hun omgang met kwetsbaarheid en de dood: ‘En bij de molen zijn we altijd even stil / daar is ‘t gebeurd dat ongeluk met Wil / alweer een jaar geleden / dat ie daar is doodgereden / maar meteen na de molen op de Molenlaan / gaat iedereen op de trappers staan / en dan roep ik altijd: / sprinten allemaal / wie is het eerst bij het gemaal.’

Die terloopsheid in het zingen over gezondheid verdween totaal in de recente afleveringen. Over gezond zijn wordt nu eerder op een dwingende manier gezongen. Heel vaak zijn de recente beweeg-en-dansliedjes in de gebiedende wijs gesteld, als instructies à la Ron Brandsteder over wat het kind moet doen: ‘Doe je handen maar omhoog en zwaai van links naar rechts’, ‘En jump met z’n allen, met z’n allen, doe maar mee’, ‘Spring open, dicht, open, dicht’. Daartussen zitten zinnetjes die het doel van dit alles aangeven: we doen dit om fit te blijven. Het grotere belang daarvan hoeft niets eens uitgelegd te worden. Het is vanzelfsprekend, zo blijkt bijvoorbeeld uit ‘Fitlala’: ‘We joggen ons fitlala / we zingen ons fit jaja / we springen lekker in het rond’. Mocht iemand zich afvragen waar dat allemaal goed voor is, dan vervolgt het liedje: ‘Yes daarom parompompom’.

We zien in de clips de kinderen collectief dansen, en ook de dansprojecten die tijdens de Koningsspelen georganiseerd worden zullen vaak door grote groepen scholieren tegelijk uitgevoerd worden. (Geen wonder dat het uitbrengen van de clip van ‘Hand in hand’ in tijden van social distancing aanstootgevend zou zijn geweest.) Maar het morele appel is juist bij uitstek op het individuele luisterende kind en eventueel op de ouders gericht: je bent zelf verantwoordelijk voor je gezondheid. Beweeg veel en eet gezond, want dat is niet alleen cool, maar ook noodzakelijk wanneer je wilt dat de rest van je leven gelukkig verloopt.

Deze bekommernis komt uiteraard niet van de kinderen zelf, maar van de makers. Zij zijn – onder meer vanuit hun vaste samenwerking met het Jeugdfonds Sport en Cultuur – sterk doordrongen van het probleem dat kinderen in probleemgezinnen soms ongezond eten en nauwelijks bewegen, wat vaak negatief uitpakt voor hun kansen later in het leven.

In de eerste vijftien jaar speelde de liefdadigheidslogica een cruciale rol bij KvK. Het programma draaide toen om witte, Nederlandse kinderen die zich van hun goede kant lieten zien door geld in te zamelen voor niet-witte kinderen elders in de wereld. Verschillende liedjes uit die tijd benoemden de globale ongelijkheid en legden de verantwoordelijkheid bij de geprivilegieerde Nederlandse kinderen om het leed van hun leeftijdsgenoten te verzachten. Die vorm van collectieve actie is in de 21ste eeuw omgeslagen in een liberaal pleidooi voor zelfverantwoordelijkheid. Kinderen worden tegenwoordig met de KvK-instructieclips ertoe aangespoord om betere individuen te worden, door aan hun gezondheid te werken, maar evengoed door hun ecologische voetafdruk te verkleinen.

Vanwege deze nieuwe lijn is de terugtrekking van het nieuwe Koningsspelenliedje ‘Hand in hand’ een flinke tegenvaller, zowel publicitair als inhoudelijk. Maar het programma heeft zich snel herpakt. Op 23 maart 2020, middenin quarantainetijd, startte Kinderen voor Kinderen blijft thuis, een reeks YouTube-filmpjes waarin we zien hoe de koorkinderen hun leven doorkomen nu ze gebonden zijn aan huis. De fans krijgen tips over hoe je je huiswerk leuk kunt houden, hoe je goede 1 april-grappen maakt en hoe je je verjaardag in quarantaine viert.

Maar het vaakst terugkerende thema is uiteraard gezondheid. Hoe maak je een gezonde smoothie? Hoe blijf jij gezond en fit? Iedere video eindigt met een danscoach die één van de KvK-dansjes aan de jonge kijkers demonstreert. Want ja, kinderen moeten ook in quarantainetijd in beweging blijven – en wel daarom, parompompom.