Buitenland

Passé

Vladimir Poetin spreekt, als de sfinx, graag in raadselen. Toen de Financial Times de Russische president onlangs interviewde en stelde dat Rusland steeds boudere stappen zet op het wereldtoneel (interventie in Syrië, annexatie van de Krim, verstoring van de Amerikaanse verkiezingen) antwoordde Poetin dat het nemen van risico ‘toegenomen noch afgenomen’ was en dat ‘wie geen risico neemt, nooit champagne drinkt’.

Over de wereld buiten Rusland is Poetin minder vaag dan over de Russische ambities. ‘Het liberale idee is overbodig geworden’, zei hij tegen de FT. ‘(Liberalisme) veronderstelt dat er niets hoeft te gebeuren. Dat migranten straffeloos kunnen moorden, plunderen en verkrachten omdat hun rechten als migranten moeten worden beschermd.’ Dat Poetin graag dit soort karikaturen van een verweekt Europa schetst is bekend. De waardering voor Rusland van rechtse politici in Europa is een nieuwer verschijnsel. Die loopt via het geloof in diezelfde karikatuur en is gebaseerd op de politiek dubieuze logica dat een gedeelde weerzin automatisch ook een politieke vriendschap inhoudt. Een raadsel van deze tijd: waar is de conservatieve cultuurcriticus die Poetins aanval op de democratie en rechtsstaat verwerpt?

Van Donald Trump hoeven we dit in ieder geval niet te verwachten. Toen hem op de recente G20-top in Osaka werd gevraagd of hij Poetins analyse in het FT-interview deelde, antwoordde de Amerikaanse president bevestigend door te wijzen op San Francisco en Los Angeles, steden die volgens Trump ‘een treurig aangezicht’ boden omdat ze bestuurd worden door ‘liberal people’. San Francisco en LA dienen hier als rechts steno voor niet-wit en niet-heteroseksueel, een bewijs dat racisme en homofobie aan die kant van het politieke spectrum hand in hand gaan.

Mark Rutte die lachend op de foto staat met Jair Bolsonaro?

Het was de voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk die de handschoen opnam in deze ideologische woordenstrijd. ‘Wie claimt dat liberale democratie overbodig is, claimt ook dat vrijheid overbodig is, dat de rechtsorde overbodig is, en dat mensenrechten overbodig zijn’, zei Tusk die daarmee een rake typering van democratie onder Poetin gaf. Volgens Tusk zijn ‘autoritarisme, persoonlijksheidscultussen en bestuur door oligarchen pas echt overbodig’.

Machtsdragers die kempen door elkaars politieke ideologie passé te verklaren – het is een Koude Oorlog-patroon. De Sovjet-Unie, en haar aanhangers overal ter wereld, koesterden de overtuiging dat de dagen van het westers kapitalisme geteld waren en dat het vanzelf ten onder zou gaan aan zijn eigen contradicties. Omgekeerd wachtte het Westen op het uiteenvallen van het Rode machtsblok. Nu is er een nieuw mondiaal ideologisch conflict bezig, ditmaal tussen het antiliberale, antirechtsstatelijke denken dat Poetin vertegenwoordigt en de liberale democratie waar Tusk over sprak. In het eerste bestel is de machthebber de maat der dingen, in het andere individuele vrijheid. De vrijheden van migranten en lgbtq’s zijn daar een uiting van en niet, zoals Poetin en Trump lijken te denken, de essentie.

In de context van die wereldwijde confrontatie tussen liberalisme en zijn vijanden krijgen politieke handelingen extra gewicht omdat ze bepalen naar welke kant de balans doorslaat. En dus is er verontwaardiging wanneer koningin Máxima praat met de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman zonder de moord op journalist Jamal Khashoggi ter sprake te brengen. En dus klinkt in Nederland kritiek wanneer Mark Rutte lachend op de foto gaat met Jair Bolsonaro, de illiberale leider van Brazilië, zoals hij eerder dit jaar deed tijdens het World Economic Forum. Nu democratie en rechtsstaat wereldwijd onder druk staan is de schijnbare verbroedering op dit soort internationale fora dubbelhartig. Liberale democratie is goed voor thuis, maar op het internationale toneel schuifelen we wat wanneer de Amerikaanse president grapt dat Rusland tenminste geen last heeft van fake news en gaan we daarna lachend op de foto met zijn dochter.

Het idee dat de diplomatieke opstelling, de dialoog en het tactisch verzwijgen van pijnlijke onderwerpen altijd beter is dan harde confrontatie is de luxe van een vorig tijdperk waarin veel leiders aannamen dat de wereld toch vanzelf richting liberale democratie bewoog. Inmiddels gebruiken de tegenstanders van de liberale democratie de internationale fora om hun antiliberalisme te spuien. We staan erbij en kijken ernaar. Met elke lachende foto, elke ingeslikte zin tegen autoritaire leiders, onder wie Donald Trump, prikken liberale democraten een gat in de ideologie die ze zouden moeten verdedigen.