Patafysische poetica

Alfred Jarry, Roemruchte daden en opvattingen van doctor Faustroll, patafysicus. Vertaald door Liesbeth van Nes, ingeleid door Pieter de Nijs, uitgeverij Perdu, 150 blz., f34,50
Hij begon de dag met twee liter witte wijn, dronk tussen tien en twaalf een aantal glazen absint, nam bij de lunch weer wijn en spoelde de koffie weg met enkele glazen marc. Om ‘s avonds weer onbekommerd opnieuw te beginnen. Ooit bezocht hij het theater in een overhemd van papier waar hij keurig een stropdas op had geschilderd. Zijn huis aan de Rue Cassette was maar een meter 65 hoog - zelf mat hij een meter 63 -, wat de nodige aanpassing van het interieur vroeg: zijn tafel had zulke korte pootjes dat hij er liggend aan kon schrijven. In militaire dienst kreeg hij eens de opdracht een binnenplaats aan te vegen. Na een uur stond hij nog steeds op zijn bezem geleund - er was hem niet verteld welke kant hij op moest vegen.

Het zijn dergelijke anekdoten, naast zijn toneelstuk Ubu Roi, die maken dat de Franse schrijver Alfred Jarry (1873-1907) als dadaist avant la lettre bekend staat. Jarry is legendarisch door de ongerijmde grappen en grollen die hij in het Parijs van het fin de siecle uithaalde en door Ubu Roi, het oerstuk van het absurdistische theater, dat bij de eerste opvoering in 1896 ongekend schandaal veroorzaakte vanwege het eerste woord: ‘Merde’. Koning Ubu was de belichaming van de hersenloze machtswellusteling, de wrede maar clowneske tiran die vooral etend en schijtend door het leven ging. Jarry identificeerde zich steeds meer met zijn groteske creatie.
In de reeks Atopieen, waarin ook werk werd uitgegeven van Antonin Artaud en Raymond Roussel, publiceerde uitgeverij Perdu onlangs een vergeten tekst van Jarry: Roemruchte daden en opvattingen van doctor Faustroll, patafysicus. De tekst, in de ondertitel aangeduid als 'neo- wetenschappelijke roman’, verscheen oorspronkelijk in 1911, vier jaar na Jarry’s dood. Jarry had het manuscript waarschijnlijk al in 1898 voltooid, maar tijdens zijn leven verschenen slechts enkele delen in tijdschriften.
De 'roman’ is een uitermate curieus samenraapsel van teksten: een ambtelijk bevelschrift van een deurwaarder staat naast zeer wetenschappelijk aandoende, van wiskundige formules vergeven verhandelingen; de inventarisatie van de boekenkast van Faustroll wordt gevolgd door de bonte reis van Faustroll en zijn gezelschap langs allerlei fictieve eilanden; passages die uit een klassiek citatenboek geplukt lijken, worden afgewisseld door literaire pastiches.
Hoe dan ook zijn de verwikkelingen die Faustroll - de naam is een samenstelling van Faust en trol - meemaakt bizar, staan de teksten vol van dubbelzinnigheden en woordspelingen, en worden nogal wat beroemde tijdgenoten venijnig op de korrel genomen.
Faustroll, die een lengte heeft van ’(8 x 10 TOT DE TIENDE MACHT + 10 TOT DE NEGENDE MACHT + 4 x 10 TOT DE ACHTSTE MACHT + 5 x 10 TOT DE ZESDE MACHT) atoomdiameter’ (wat volgens het gedetailleerde notenapparaat bij de tekst neerkomt op 162 centimeter, ongeveer de lengte van Jarry zelf), een goudgele huid bezit en een zeegroene snor, is - zoals de titel aangeeft - patafysicus. De definitie daarvan luidt als volgt: 'De patafysica is de wetenschap van de denkbeeldige oplossingen, die op symbolische wijze aan omtrekken de mogelijke eigenschappen van objecten toekent.’ Is de 'gewone’ wetenschap op het principe van inductie gericht, op het principe dat als een verschijnsel een aantal keren op dezelfde manier plaatsvindt dit altijd wel zo zal zijn, de patafysica is de wetenschap van het bijzondere. Zij bestudeert de wetten van de uitzondering en beschrijft een wereld die men kan en misschien moet zien in plaats van de traditionele.
Waarom, vraagt Jarry zich bijvoorbeeld af, bevestigt iedereen dat het horloge rond is? Dat is onmiskenbaar onjuist, 'aangezien het een smalle rechthoek is als men het en profil ziet en een ellips als men het voor driekwart ziet en waarom voor de duivel wordt zijn vorm alleen maar opgemerkt op het moment dat men kijkt hoe laat het is?’
Kortom, de patafysica trekt de eenduidigheid in twijfel, plaatst naast 'de’ waarheid het tegengestelde, laat zien dat verschillende uitspraken tegelijk waar zijn. Roemruchte daden en opvattingen van doctor Faustroll, patafysicus is dan ook meer dan een grappig, ongrijpbaar, grillig, quasi- wetenschappelijk en pseudo-filosofisch boek. Het geeft tevens zicht op de poetica van Jarry, die behalve absurd ook ernstig is. De ernst steekt in het baldadig onderuit halen van het universele en het vrolijk pleiten voor de vereniging van het onverenigbare.