Penetrante kunst

Huang Yong Ping, ‘Omgekeerde Graftombe’, in aanbouw voor het Kroller-Muller Museum. CARY MARKERINK
Heart of Darkness (tot en met 26 maart te zien in museum Kroller-Muller) is een bijzondere tentoonstelling. Verspreid in en rond het hele gebouw zijn indringende werken te zien van kunstenaars die vrijwel allen in ballingschap leven. Het is de invalshoek die aanbevolen wordt door samensteller Marianne Brouwer, ondersteund door de titel naar een roman van Joseph Conrad. Daarin wordt ‘menselijke ontworteling, teweeggebracht door kolonisatie en imperialisme, gethematiseerd’.

Daarmee is deze tentoonstelling meteen een boodschap over de context van de kunst. Niet alleen het werk van de exposerende kunstenaars is van belang maar ook de gecompliceerde omstandigheden waarin ze dat werk maken. Het mooie museum is niet alleen van belang voor het tonen van kunst, maar ook vanwege zijn karakter van alles neutraliserend esthetisch reservaat. Het Kroller-Muller, als typische bestemming van de ontspannen dagjesmens die zijn AOW- of ATV-dagen kwijt moet, als model van hoe kunst een plek kan vinden, wil met deze kunst ook vooral naar zichzelf kijken: gaat het Kroller-Muller eigenlijk nog ergens over?
Het affiche spreekt boekdelen. Op de achtergrond van een lijst exotische namen van deelnemers is een prachtige aflopende foto van de Hoge Veluwe te zien. We kennen dit park als een arcadisch decor van mooie serene beelden. Kunst volgens het harmoniemodel. Hoe sterk dit effect doorgaans is, wordt wel bewezen door de aard van het meeste bezoek. Men wil hier toch bij voorkeur tot rust komen, ook al is de kunst qua betekenis nog zo verontrustend bedoeld. Om deze geijkte betekenis van het park het hoofd te bieden, is de foto in onheilspellende grijstinten afgedrukt. Elk ogenblik lijkt een vreselijk onweer te kunnen losbarsten. De burgerlijke zelfgenoegzaamheid uitgedreven door een bombardement van hemelwater en bliksems vuur. Dit beeld kiezen voor deze expositie geeft blijk van een schuldcomplex en van een diepe wens om relevant te zijn, zelfs in de absolute periferie van de wereldgeschiedenis.
De tentoonstelling is op een wel heel letterlijke manier indringend. Zij is een aanval op de heerschappij van het oog in de beeldende kunst. Dit orgaan als belangrijkste waarnemingsorgaan wordt in het Kroller-Muller zwaar geassisteerd, zo niet overtroefd door de andere zintuigen. Zelden beleefde ik een tentoonstelling die zo sterk aanwezig bleef wanneer je de ogen sloot. Dit onderwerpende, projecterende zintuig bij uitstek wordt daardoor sterk gerelativeerd. Nadat binnen de kunst eerst allerlei artistieke en theoretische concepten als eurocentrisch hebben afgedaan, is het nu de beurt aan delen van het lichaam zelf om als agressors bekritiseerd te worden. Zonder dat het expliciet wordt gemaakt, is niet zozeer het werk zelf als wel het concept dat zo veel van dit werk bij elkaar brengt, op te vatten als een zelfgewild blindslaan. Beeldende kunst is het nog steeds, en als beeld valt er wel wat op aan te merken. Maar zo'n opmerking gaat voorbij aan de meerwaarde die de werken krijgen, juist door hun totaalervaring via reuk, smaak, gehoor en tastorgaan.
Het penetrante karakter van deze kunst heeft te maken met de grondstoffen van de meeste werken. Deze zijn doorgaans niet afkomstig van een handel in kunstenaarsmaterialen maar komen eerder uit onartistieke gebieden als kwakzalverij, chemie of gewoon de kapper. De tunnel van menselijk haar, door Gu Wenda samengesteld uit duizenden lokjes, opgeveegd van de vloeren van de kapsalons in het multiculturele Arnhem, spreekt daarbij in het bijzonder tot de verbeelding. Je staat niet voor dit werk, je loopt er doorheen; je speurt geen vlak af met het oog maar voelt het werk onder je voeten knisperen.
Ik heb goede hoop dat we deze eeuw nog de beeldende- kunsttentoonstelling zullen meemaken waar je bij de ingang volledig geblinddoekt wordt. Ondersteund door koptelefoon en geleid door infraroodcircuits zal de bezoeker de ervaring van zijn of haar leven meemaken, onbezoedeld door de obscene betekenisvorming door het oog. Gezien de verkeerssiuatie ter plaatse, de stilte, de rust en de veiligheid van het reservaat zal zo'n manifestatie vast weer in het Kroller-Muller plaatsvinden.