‘Penis painting’ toont de uitverkoop van het ANC

Johannesburg – Wat doe je als je als president op een kunstwerk wordt afgebeeld in een strijdlustige Lenin-pose, met een bungelende penis van formaat. Grinnik je eens en zeg je vervolgens dat je het een amusant stukje kunst vindt en dat je geheel en al voor de vrijheid van meningsuiting bent?

Welnee, besloot de Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma. In een persverklaring klaagde hij dat hij zich gekwetst voelt door de ‘nare, onwaardige en vernederende manier’ waarop hij is uitgebeeld, als een ‘flirt en vrouwengek, als een respectloos iemand’. Het klonk wat desperaat voor een man die zes keer is getrouwd en werd vrijgesproken van verkrachting. Zijn kinderen lieten zich evenmin onbetuigd. Zij bestempelden het kunstwerk als ‘vulgair’ en betichtten de kunstenaar van ‘karaktermoord’.

Alsof dat allemaal nog niet genoeg aandacht op het schilderij vestigde besloten Zuma en zijn anc om naar de rechtbank te stappen met de eis dat het doek uit de galerie wordt verwijderd en dat de zondagskrant City Press het blote plaatje van zijn website haalt. En zo bliezen ze een matig kunstwerk op tot een iconisch beeld dat zich viraal door het land en over de wereld heeft verspreid en zelfs al een Wikipedia-vermelding heeft gekregen.

Het 1,85 meter hoge Zuma-portret, The Spear geheten, maakt deel uit van de tentoonstelling Hail to the Thief II van de Zuid-Afrikaanse kunstenaar Brett Murray. Het portret, inmiddels bekend als ‘the penis painting’, is een van de tientallen werken waarin Murray de corruptie, het materialisme en de uitverkoop van de anc-idealen aan de kaak stelt. De ophef trok honderden nieuwsgierigen. Zeker toen ook bekend werd dat de galeriehouder doods­bedreigingen heeft gekregen.

Het werk van de vijftigjarige Murray is satirische, naar subversief neigende neo-popart, vergelijkbaar met dat van Banksy, Shepard Fairy en het Sloveense collectief nsk, waarin propaganda en symbolen worden omgewerkt tot hun tegendeel. Het portret van Zuma als een keizer zonder kleren was gebaseerd op een beroemde propagandaposter van Victor Ivanov die de onsterfelijkheid van Lenin wilde onderstrepen. Hail to the Thief verwijst naar de slogan van demonstranten die George W. Bush in 2000 beschuldigden van het stelen van de verkiezingszege, iets waar je Zuma en zijn almachtige anc overigens niet van kunt betichten.

In een verklaring zegt Murray dat hij niemand heeft willen kwetsen; de geslachts­delen die hij in zijn werk verwerkt verbeelden de patriachale verhoudingen en het machismo in de politiek. Het gekrakeel heeft hem geen windeieren gelegd. De ‘penis painting’ ging voor bijna veertigduizend euro van de hand. En ook al vinden critici Murray’s werk oppervlakkig en gemakzuchtig, het heeft in elk geval onderstreept dat kunst anno 2012 nog steeds voor ophef kan zorgen.