TELEVISIERusland

Persoonlijk reizen

‘Lieve Kat. Ik heb acht jaar gekregen. Ik neem aan dat ze de zaak nog zullen bekijken. Ze zullen mijn leven toch niet zo maar om niets stukmaken?’ Maar dat deden Stalins staatsdiensten juist wel. Onschuldige Pjotr, die dit in 1937 schreef in een goederentrein onderweg naar de Goelag, heeft als overtuigd partijlid jaren gedacht dat er revisie zou komen. Dat Stalin zelf van dit ‘misverstand’ zou kunnen weten, kon hij al helemaal nooit geloven. Uiteindelijk hing hij zich op om de hel te ontvluchten. Maar misschien toch ook omdat God Duivel bleek?
Pjotr. Brieven uit de Goelag heet de prachtige NFTA-eindexamenfilm uit 2008 van Jan Jaap Kuiper, waaraan ik dit ontleen. Die documentaire is vorig jaar door Human uitgezonden maar niet meer te zien – op drie teasers, fragmenten van tien seconden op YouTube, na. Ik dacht eraan door Van Moskou tot Magadan, waarin Jelle Brandt Corstius en Hans Pool door de uitgestrektheid van Rusland reizen. Magadan is namelijk gebouwd door en op de botten van Stalins dwangarbeiders. Het museumpje dat aan dat barre verleden is gewijd, is door de beheerder ontruimd vanwege desinteresse en tegenwerking van Bevoegde Autoriteiten. Vragen durft hij nauwelijks te beantwoorden (‘Poetin hört mit’). En zeventig jaar na Pjotr vind je ook daar nog altijd (voormalige) gevangenen die ervan uitgaan dat Stalin zelf niet op de hoogte was. Oude mensen, ja, maar hoor ook middelbare scholieren praten over de twintigste eeuw en je beseft dat dit verleden nooit bewältigt zal worden: ‘Totalitaire staten hebben hun nadelen maar zonder dat geen industrialisatie en welvaart.’
Is Pjotr een prachtig gecomponeerde documentaire, Van Moskou tot Magadan heeft meer een reportagekarakter. Maar dan van de superieure soort. Het zijn niet alleen Brandt Corstius’ open en onnadrukkelijke gesprekken die soms opzienbarende uitspraken opleveren, het is ook de camera die onafgebroken op zoek is naar beelden en situaties die voor zichzelf spreken. Kleding, lichaamstaal, gelaatsuitdrukking, gedrag van de Magadanse scholieren voegen veel toe aan wat ze zeggen. Het is het resultaat van een ‘nieuwe’ VPRO die zich niet langer beperkt tot de ‘klassieke’ documentaire maar gepland en improviserend tegelijk op reis gaat, scherp rondkijkend en hardop denkend. Een VPRO die dat doet aan de hand van een gids die een stempel zet: Van Dis in Afrika, Brandt Corstius in Rusland. Een persoonlijke benadering die vroeger vermeden werd maar die ijzersterk blijkt doordat de ‘presentator’ niet tussen kijker en onderwerp in gaat staan, maar dienend bemiddelt.
Brandt Corstius’ boek Rusland voor gevorderden las ik met gemengde gevoelens: informatief maar ook soms te lollig, te zeer de ironische waarnemer. Scepsis over de tv-reeks smolt weg in aflevering 1. Nieuwsgierigheid, zonder ironie en afstandelijkheid. Van enge Kozak tot Altaise verpleegkundige, hij treft de juiste toon. Vaak eten en nog vaker wodka; lachen soms om de ontelbare ongerijmdheden; maar ook met zoveel ernst dat kijkers zomaar geld inzamelen voor de Kalmukse die door een racistische overval in Moskou blind werd en terug ‘thuis’ in een bouwval woont in afwachting van de bevalling van haar tweeling. Dictator en president van de wereldschaakbond Iljoemzjinov heeft van het lot van zijn onderdaan gehoord en Jelle beloofd dat het in orde zou komen via ‘de sociale diensten’ van zijn land. Camera weg en Nina mocht weer doodvallen van haar goddelijke president met zijn Potemkindorp Chess City.
Bekijk uitgezonden afleveringen vooral via de site van het programma. En nieuwe afleveringen op zondagavond, 20.15 uur. Nederland 2.

Tip. Niet het beste, maar wel het meest originele en gewaagde programma van dit seizoen heet Heerlijk eerlijk Heertje