Kunst: ‘HIER’

Persoonlijkheden

Jasper Beckx, Don Miquel de Castro, Emissary of Congo, circa 1643, olieverf op paneel, 72 x 62 cm © SMK

Met de tentoonstelling HIER: Zwart in Rembrandts tijd geeft het Rembrandthuis een eerste schot voor de boeg in een landelijk tentoonstellingsprogramma over slavernij en onze koloniale erfenis. Twaalf musea werken daarin samen; de grote slavernijtentoonstelling in het Rijksmuseum zou een hoogtepunt vormen. Enfin, die is uitgesteld tot volgend jaar, en het Rembrandthuis is dicht, zodat deze tentoonstelling alleen in beknopte vorm – een korte documentaire op YouTube – te zien is.

Dat is vooral spijtig omdat het een interessante tentoonstelling is, en voor die twee niet al te grote zalen in de Amsterdamse Jodenbreestraat behoorlijk ambitieus. HIER omvat een druk vertoon van boeken, documenten, tekeningen, prenten en schilderijen, die allemaal de zwarte mens tonen, van Rembrandts tijd tot de huidige. In die diversiteit heeft de tentoonstelling meer het karakter van een onderzoeksopzet dan een voldragen overzicht, en er had best wat uit gekund – het Rembrandthuis is nu eenmaal niet het Musée d’Orsay waar vorig jaar nog het indrukwekkende Le modèle noir de Géricault à Matisse te zien was.

Toch is het goed om er notie van te nemen: binnen de musea en de kunstgeschiedenis is in dat onderzoek naar ‘de zwarte’ immers nog veel te doen. Dat blijkt, bijvoorbeeld, uit de vondsten die historicus Mark Ponte deed in de notarisarchieven in het Amsterdamse Stadsarchief. In de verbalen van de alledaagse kwesties waar notarissen zich mee bezighielden komen inwoners van Amsterdam voor die afkomstig waren uit Angola, Brazilië of São Tomé – en dus hoogstwaarschijnlijk zwart waren. In de directe omgeving van Vlooienburg en de Jodenbreestraat moet zelfs een kleine zwarte gemeenschap hebben bestaan. Als Rembrandt op zoek moest naar een zwarte figuur voor een bijbelse scène, dan hoefde hij dus eigenlijk alleen maar uit het raam te kijken: ze woonden verderop in de straat.

Het is spijtig dat uitgerekend die drie of vier grotere werken van Rembrandt waarin zwarten een rol spelen niet lijfelijk in de tentoonstelling aanwezig zijn – ook in dat opzicht denk je dat er misschien over niet al te lange tijd nog eens een groter, rijker overzicht moet volgen.

De tentoonstelling wijst op een opvallende omslag in de weergave van zwarten vanaf het eerst kwart van de zeventiende eeuw. Aan het einde van de zestiende eeuw waren zwarten in de Republiek nog zeldzaam, en afbeeldingen ervan sproten dus voort uit tweedehands voorbeelden, of zelfs uit de fantasie. Met de opkomst van de trans-Atlantische slavenhandel en de verovering van Brazilië komen ze vaker voor, en vaker als herkenbare persoonlijkheden, maar dan ontwikkelen zich geleidelijk ideeën over de vermeende ‘wildheid’ van de zwarten, hun fysieke kracht, hun anders-zijn. Pas in de loop van de zeventiende eeuw wordt ‘zwart’ dus synoniem met ‘inferieur’, en daarmee met ‘slavernij’.

De samenstellers zochten nadrukkelijk naar beelden waarin de zwarte niet als huisbediende of anderszins ondergeschikte te zien is. Zwarte mensen figureren in bijbelse verhalen als de Ethiopische eunuch, die door de apostel Philippus wordt gedoopt, als toeschouwer bij Pilatus’ ‘Ecce homo’ of de verrijzenis van Lazarus, en als Kaspar óf Balthasar (nooit Melchior), onderdeel van de Drie Koningen. Het is frappant te zien hoe die afbeeldingen tussen persoonlijkheid en artistiek stereotype balanceren. Een Kaspar geschilderd door de Haarlemmer Hendrick Heerschop (1654 of 1659) is duidelijk een getrouw portret van iemand die in Heerschops omgeving moet hebben geleefd, iemand met een herkenbare individualiteit – maar geen naam, nog niet.


HIER: Zwart in Rembrandts tijd, Rembrandthuis, Amsterdam, rembrandthuis.nl. De documentaire is te zien op het YouTube-kanaal MuseumRembrandthuis