Toneel

Peter Brook en de Nederlandse kranten

Toneel: Tierno Bokar in het Holland Festival

Dat is vaak stotteren als ik Nederland aan een buitenlander moet uit leggen. Een acteur uit de productie Tierno Bokar (regie: Peter Brook, Holland Festival) confronteert me met een paar citaten uit een Nederlands krantenartikel over de voorstelling. Brooks to neelstuk handelt over verdraagzaamheid en tolerantie binnen de Afrikaanse islam, en dat die twee dingen moeilijk te bereiken waren onder het machiavellistische regime van de Franse kolonialisten in de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw. Samenvatting van een Hollandse theaterjournalist over de voorstelling Tierno Bokar: dit toneel biedt een aan de aardse realiteit ontstegen mildheid, de werkelijkheid is heden ten dage echter ruwer geworden, de antwoorden die deze voorstelling daarop biedt gaan de giftige praktijk van de radicale islam uit de weg, het resultaat is «etnische dweepzucht» en «theatrale yoga». De acteur uit de voorstelling stelt mij de vraag: «Wat wil deze toneelkijker van ons? Dat wij antwoord geven op de actualiteit? Dat doen we niet. We stellen vragen. Om regisseur Peter Brook te citeren: ‹Theater is er om gerieflijke overtuigingen in twijfel te trekken!›»
De acteur uit Tierno Bokar maakt de vergelijking. «Stel: ’n journalist komt uit een voorstelling van Shakespeares King Lear. En schrijft: dit stuk is een slap antwoord op burgeroorlogen, leidt niet tot respect voor oude mensen en hofnarren, voorkomt geen wereldwijde martelpraktijken. Hoe moet je op zo’n kritiek antwoorden?»
Ik sta met mijn mond vol tanden. De volgende avond heeft de acteur een samenvatting bij zich van een andere recensie. Hij citeert de kop. «Voorspelbare EO-productie». Het valt niet mee om aan een West-Afrikaanse toneelspeler de afkorting EO uit te leggen. De acteur heeft gelukkig nog een citaat bij de hand, uit een andere kritiek: «Van een theaterregisseur heeft Peter Brook zich ontwikkeld tot prediker, en dat maakt zijn werk saai, hoe fascinerend op zichzelf ook de universele waarde van alle langskomende levenswijsheden is.» De acteur vraagt hoe levenswijsheden tegelijk fascinerend én saai kunnen zijn. Ik val stil. Tijdens zes keer kijken naar de voorstelling Tierno Bokar oefen ik de afgelopen week in mildheid. Spreek veel mensen die blij en gelukkig uit de voorstelling komen, ook veel mensen die de theatrale vertelling, de recherche théâtrale, zoals Peter Brook zijn producties noemt, niet heeft bereikt. Ik denk aan de professionele critici met hun harde, soms ronduit cynische oordelen. Zij hebben hun vinger klaarblijkelijk ook niet achter de vertelling kunnen krijgen. Ik lees en herlees hun verslagen. Proef verslagenheid. Verwacht dáárvan een verslag. Maar in plaats van een relaas over het-niet-bereiken van een toneelvertelling (dat kan, dat mag, dat is legitiem) lees ik vernietigende oordelen, aanmatigende kwalificaties. Doe verslag van wat er tussen jou en die toneelvertelling is gebeurd, denk ik dan. Vertel over het-niet-bereiken. Maar druk de voorstelling niet het merk teken van onbereikbaarheid op.
Het is me vaker opgevallen in de reacties van Nederlandse to neelverslaggevers op producties uit een andere theatercultuur. De kwaliteiten van die voorstellingen (ik bedoel dit niet in termen van goed of slecht, ik spreek over kwaliteit als: «hoedanigheid» of «waar dering» of «benoemen van meerwaarde») worden vaak niet gezien, in ieder geval niet beschreven. Voorbeeld: Tierno Bokar van Peter Brook herintroduceert de kwaliteit van de verteller in het toneel, en dat op een behoorlijk hoog niveau. Daarover heb ik in de recensies niets gelezen. Kaalslag en eenvoud worden in de krantenstukken gemakkelijk verward met saai en traag.
Tierno Bokar was de afgelopen week een mooi voorbeeld van mond-tot-mondreclame en daar door een doorslaand publieks succes. Was dát de waarheid? Nee! Citaat uit Tierno Bokar: «Er zijn drie waarheden. Mijn waarheid. Jouw waarheid. En de Waarheid.» Een van de fraaie raadselen in deze voorstelling is de dictie waarmee titelrolvertolker Sotigui Kouyaté vérité of Vérité zegt, een gewoon woord, of een begrip-met-een-hoofdletter. Muziek. Geluid tegen de Grote Kou van het kleine cynisme.