AUKJE VAN ROESSEL

Petten en zielen

Wim Kok heeft diverse petten op, Wouter Bos herbergt een aantal zielen. Waarheen leidt de Derde Weg?

EEN PET kun je afzetten, maar een ziel - als je al gelooft dat de mens die bezit - kun je niet zomaar uit je lichaam snijden. Vorige week kwamen ze allebei langs, de pet en de ziel, allebei in een uitleg over de financiële en economische crisis en allebei uit de mond van een sociaal-democraat. De pet, beter gezegd petten, bleken gezeten te hebben op het hoofd van de vorige politiek leider van de PVDA, Wim Kok; de zielen, want ook daarbij bleek het er om meer dan één te gaan, huizen in het lichaam van de huidige, Wouter Bos. En tussen die twee gaapt een diep gat.
Wim Kok heeft in zijn leven heel wat functies bekleed: vakbondsleider, PVDA-leider, minister van Financiën, minister-president, commissaris bij ING. Je zou verwachten dat hij die verschillende verantwoordelijkheden invulde vanuit één basishouding, één filosofie, en zich daar met ziel en zaligheid voor heeft ingezet. Velen dachten dat die basishouding bij Kok was samen te vatten in een paar woorden: een afkeer van exhibitionistische zelfverrijking en een voorkeur voor eerlijk delen.
Maar uit zijn gesprek met de parlementaire onderzoekscommissie-De Wit, die probeert meer zicht te krijgen op de oorzaken van de kredietcrisis, bleek vorige week dat Kok in zijn leven alleen maar petten heeft opgehad, petten die hij op- en afzette. Toen Kok begin deze eeuw de pet van PVDA-leider en minister-president had afgezet en die van ING-commissaris had opgezet, kon hij zonder probleem of wroeging instemmen met een exhibitionistische verrijking van de bankelite.
De huidige PVDA-leider, vice-premier, en minister van Financiën Wouter Bos had een paar dagen voor Koks gesprek met de parlementaire commissie in Amsterdam de Den Uyl-lezing mogen houden. Hij had er een oefening in sociaal-democratische zelfreflectie van gemaakt met als hamvragen welke plek de Derde Weg moet krijgen in de ontwikkeling van het sociaal-democratische gedachtegoed en waarom rondom die Derde Weg de geur is komen te hangen van neoliberale collaboratie.
Uiteraard stelde Bos zich die vragen omdat de kredietcrisis en de daarop gevolgde economische crisis in zijn kringen de positieve houding jegens de Derde Weg hevig hebben doen wankelen. Dat ‘in zijn kringen’ moet er nadrukkelijk bij, want in liberale kring is er na de crisis weinig te merken van twijfel aan de zegeningen van de markt. Daar geldt dat het toezicht, lees de ander, en het monetaire beleid hebben gefaald en dat dat ons in de ellende heeft gestort. Deze zienswijze ontslaat de liberalen automatisch van verdere zelfreflectie.
In de ogen van Bos ligt het echter allemaal veel ingewikkelder, en toen dook de ziel op. Niet alleen die van hem, maar die van ons allemaal. Volgens Bos is een van de oorzaken van de wereldwijde crisis dat er verscheidene zielen in onze borst huizen. Zo wil onze consumentenziel goedkoop boodschappen doen, onze werknemersziel een hoger loon, terwijl de beleggers- en spaardersziel in ons dan weer het hoogste rendement willen, maar onze burgerziel wil ook goede en betaalbare ouderenzorg. Dat gaat niet allemaal samen en de crisis is volgens Bos mede veroorzaakt doordat de consumenten-, spaarders- en beleggersziel in ons het winnen van de andere zielen.
Kok sloop weg na zijn pettenverhaal; hij wilde geen media meer te woord staan. Hij voorvoelde waarschijnlijk dat hij gehoond zou gaan worden, hetgeen ook is gebeurd. Toch zijn Koks petten de betere vergelijking in de zoektocht naar de kenmerken van het moderne kapitalisme dat wereldwijd economieën naar de rand van de afgrond heeft gebracht, dan de zielen van Bos. Kok was niet de enige met verschillende petten. Om net als Bos in de meervoudsvorm te blijven: we zijn allemaal petten gaan opzetten en weggooien, net zo het uitkwam. Andere pet, andere visie, niks worsteling van verschillende zielen in één borst.
De pet-van-het-moment liet zich ook alleen maar intomen door een ander met een andere pet, niet door de in de eigen borst opduikende andere ziel. Vandaar ook de huidige (neo)liberale voorkeur voor toezicht. Want alleen de toezichtpetten kunnen paal en perk stellen, de mens zelf kan dat niet, die is daar als het ware van ontslagen, andere pet immers.
Maar Bos heeft bewust gekozen voor zijn vergelijking met die verscheidene zielen in onze borst. Die heeft hij nodig voor de oplossing van de crisis. Niet alleen omdat hij in zijn lezing aangaf dat hij niets verwacht van nog meer toezicht en nog meer regels, en terug wil naar een scherpere scheiding tussen publieke belangen en de markt. Maar omdat Bos de zielen nodig heeft om bij de moraal uit te komen, die huist immers niet onder een pet, dat was - of beter gezegd is - dan ook juist een van de oorzaken van de huidige crisis.
Bos durfde het aan om het moderne kapitalisme ervan te beschuldigen de menselijke waardigheid te ondermijnen en de samenleving te ontwrichten, 'omdat het mensen onverschillig maakt ten opzichte van elkaar en het steeds weer de balans tussen particuliere koopkracht en collectieve investeringen verstoort’.
Het zijn woorden die passen bij iemand die het ook heeft over een waardencrisis en de wens dat bij de zielenworsteling de eigen portemonnee niet altijd wint. Maar als Bos wil dat de burgers dat gevecht in zichzelf aangaan, zullen toch eerst de petten van het hoofd moeten. Misschien dat zijn lezing daar op zich al een klein rukje aan geeft. Maar van minister-president Jan Peter Balkenende kan hij leren dat alleen hameren op het belang van normen en waarden de moraal niet terugbrengt.